o ΚΟΡΑΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΤΟΥΡΚΟΙ

 Με την ευκαιρία κάποιας εθνικής επετείου, αλλά και σε ανύποπτο χρόνο ,η κυρίαρχη ιδεολογία προσπαθεί, μεθοδικά ,να προωθήσει την αναθεώρηση της νεοελληνικής ιστορίας και την εξιδανίκευση της τουρκοκρατίας. Έτσι υποστηρίχθηκε η ανυπαρξία κρυφών σχολειών , όχι διότι κάτι τέτοιο δεν προκύπτει από ιστορικά τεκμήρια , αλλά διότι η παιδεία κατά την τουρκοκρατία καλλιεργήθηκε ελεύθερα και ανεμπόδιστα .
Κάτι τέτοιο βέβαια δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα .Αντίθετα χρησιμοποιείται η αντιστροφή της ιστορικής αλήθειας , ώστε αναδρομικά να δικαιωθεί η διπλή εξάρτηση του νέο-ελληνισμού από τον αμερικανισμό και τον νέο-οθωμανισμό.
Ο Αδαμάντιος Κοραής είναι ο καλύτερος μάρτυρας της βαρβαρότητας της τουρκοκρατίας και της μεγάλης ,ανεπανόρθωτης ίσως ζημιάς που προξένησε στην παιδεία και στον πολιτισμό μας .
Στην αυτοβιογραφία του , γραμμένη στο Παρίσι στις 23 Δεκεμβρίου του 1829 γράφει: «Η μακρά δουλεία αφανίσασα την παιδείαν του γένους , ήτον αδύνατον να μη φθείρη τον κλήρον , μηδέ να συγχύση τα θρησκευτικά μας φρονήματα. Οποία όμως και οπόσα αν ήναι τα αμαρτήματα των Ανατολικών χριστιανών παραβαλλόμενα με τάς φρικτάς της Παπικής αυλής καταχρήσεις ,εις την στάθμην της δικαιοσύνης , πρέπει να λογίζονται ολίγοι τινές προς ωκεανόν ύδατος σταλαγμοί »(Α.Κοραή:Προλεγόμενα στους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς,Πρόλογος Κ.Δημαρά ,ΜΙΕΤ ,1986,Σ σελ.λβ’).
Σκληρός , αλλά και ακριβής είναι ο Κοράης για την τουρκική σκλαβιά .Πρώτιστη αποστολή , του ελληνικού έθνους ,είναι η απελευθέρωση του.
Στην «Aδελφική Διδασκαλία» γράφει: «Είναι εις όλους γνωστόν εις πόσην ακμήν έφθασε την σήμερον των Τούρκων η τυραννία .Οι ταλαίπωροι Γραικοί δεν είναι πλέον κύριοι μήτε κτημάτων , μήτε τέκνων ,μήτε των ιδίων αυτών γυναικών.Η τιμή και η ζωή των κρεμάται από την θέλησιν όχι μόνον αυτού του πρωτοτύρανου , αλλά και εκάστου από τους ελαχίστους αυτού δούλους. Τίς δεν ηξεύρει το πλήθος των Γραικών της Κρήτης , όσοι ,δια να φύγωσι τα τοσαύτα δεινά , ηναγκάσθησαν να αρνηθώσι την πατρικήν αυτών θρησκείαν; Τις αγνοεί τας βίας και τας αρπαγάς των παρθένων ,των παίδων , όσαι καθ’ ημέραν συμβαίνουσιν εις την Θεσσαλονίκην , ώστε να αναγκάζωνται οι άθλιοι γονείς να μακρύνωσιν από τον πατρικόν τα φίλτατα τέκνα , δια να τα ελευθερώσωσιν από την ασελγείαν των βδελυρών Γιανιτζάρων;Τις δεν έφριξεν ακούων την καταδυναστείαν , και τους αφόρητους φόρους, όσους οι κατά πάσαν την Τουρκικήν Ευρώπη ευρισκόμενοι Γραικοί βιάζονται να πληρώσωσι; Τις δεν εθρήνησε τους εκτοπισμούς και τας μετοικεσίας τοσούτων Γραικών , όσοι μην υποφέροντες πλέον τον Ωθωμανικόν ζυγόν εσκορπίσθησαν ,εις διαφόρους τόπους της Ευρώπης; ».
Το «Σάλπισμα Πολεμιστήριον» είναι μια αδρή περιγραφή των δεινών της Τουρκοκρατίας και ένα σύνθημα επανάστασης : «Έθνος τρισβάρβαρον , έθνος μιαρόν , έθνος διαφόρου γλώσσης και διαφόρου θρησκείας , εις ολίγα λόγια , έθνος τουρκικόν , έπεσε , τέκνά μου ,επάνω εις εμέ την δυστυχεστάτην μητέρα σας , την Ελλάδα , ως ένας σφοδρός ανεμοστρόβιλος , και κατέσβεσε τα μικρά και ασθενή φώτα , όσα των Ρωμαίων Αυτοκρατόρων η τυραννία δεν είχεν ακόμη δυνηθή να σβέση»
Σε ένα άλλο σημείο γράφει: «Τους ιερούς ημών ναούς μετέβαλον εις τζαμία , και μη αρκούμενοι είς το να μας στερούσι τα αναγκαία μέσα του να συστήσωμεν σχολεία εις ανατροφήν και φωτισμόν των ημετέρων τέκνων , μας αρπάζουσιν από τους πατρικούς κόλπους και αυτά τα τέκνα ».
Στο «Άσμα Πολεμιστήριον» ο Αδαμάντιος Κοραής γράφει και πάλι : «Δούλοι να ‘μέθα ως πότε των αχρείων Μουσουλμάνων, της Ελλάδος των τυράννων ; Εκδικήσεως η ώρα , έφθασεν ω φίλοι, τώρα».Επιμένει ,μάλιστα , για άλλη μια φορά στην θλιβερή κατάσταση της Παιδείας . «Που νυν τέχνη ;Που’ πιστήμη ;Που Γραικών η τόση φήμη ;Κατηργήθησαν φευ!όλα , και αντ’ αυτών πάσχομεν τώρα Μουσουλμάνων τυραννίαν , αμαθίαν και πτωχείαν , βάσανα , μόχθους και πόνους , μάστιγας ,σφαγάς και φόνους , και ξενιτευμόν ΠΑΤΡΙΔΟΣ ,στερευμόν πάσης ελπίδος ».
Τα κείμενα του Α.Κοραή , που ορισμένα από αυτά ερανίσαμε εδώ , αποτελούν την πλέον αξιόπιστη και κραυγαλέα μαρτυρία των φοβερών δεινών της τουρκοκρατίας και ένα ηχηρό μήνυμα για την αναγκαιότητα της ελληνικής επανάστασης. Βέβαια δεν στρέφονται κατά της μουσουλμανικής θρησκείας γενικά , ή των απανταχού μουσουλμάνων , αλλά του Ισλάμ ως της θρησκείας του Οθωμανού κατακτητή.
Η νέο-οθωμανική ιδεολογία και η ιδεολογία της πολιτικής ορθότητας ,αναπόσπαστα τμήματα της κυρίαρχης ιδεολογίας , μπορεί να τονίζουν την σημασία του Κοραή στον ελληνικό διαφωτισμό , αλλά αποσιωπούν το οξύ αντιτουρκικό του φρόνημα.
Διότι πράξεις όπως οι επενδύσεις ελληνικών τραπεζών στην Τουρκία ή η παραχώρηση του νατοικού στρατηγείου της Λάρισας σε Τούρκους στρατιωτικούς , ή η απουσία αντιστασιακού φρονήματος ικανού να αντιμετωπίσει τον τουρκικό επεκτατισμό έχουν ως αναγκαία προυπόθεση την κατασκευή μίας ιδεολογίας που να λειτουργεί ως «ψευδή συνείδηση» . Αυτή η ιδεολογία της υποταγής ,διαστρέφει το ιστορικό παρελθόν και ακολουθεί τα κελεύσματα μίας παραδόμενης και εν πολλοίς δοσιλογικής τάξης ,που κερδίζει από τα αλισβερίσια με τους Τούρκους και κτίζει πολιτικές και άλλες καριέρες πάνω σε δύο δουλείες : στην δουλεία στις ΗΠΑ και στην δουλεία στον νέο- οθωμανισμό.

Πατριωτισμός και Αριστερά

• Yπάρχει στην Αριστερά ο πατριωτισμός ως αξεχώριστο στοιχείο της φυσιογνωμίας της , χάρις κυρίως την ηρωική συμμετοχή της στην Εθνική Αντίσταση. Οι αντάρτες του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ θεωρούσαν τον εαυτό τους συνέχεια των κλεφταρματωλών του 1821 και κατά ένα τρόπο στόχευαν να ολοκληρώσουν μια εθνική επανάσταση που ξεκίνησε αλλά δεν ολοκληρώθηκε. Στα τραγούδια και τα θούρια της εποχής αντανακλάται έντονα το πνεύμα αυτό .Οι λόγοι του Άρη Βελουχιώτη αποτελούν την καλύτερη ιστορική μαρτυρία .Απλοί αγωνιστές που εκτελούνταν στα μπλόκα της κατοχής ή στις διαδηλώσεις για την ελληνικότητα της Μακεδονίας και της Θράκης ή οδηγούνταν στα αποσπάσματα όπως ο Ναπολέων Σουκαντζίδης δείχνουν ότι οι εθνικοί αγώνες είναι αναγκαίο να συνδυαζόνται με τους κοινωνικούς. Από τον Ν.Γιαννιό , τον Ε. Μπακιρτζή , τον Μανώλη Γλέζο ως τον Γιάννη Ρίτσο , τον Ν.Βρεττάκο και τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Α.Λεντάκη βλέπουμε έναν ελληνισμό που γράφει την ιστορία του με το αίμα του , έναν ελληνισμό με ήθος αντιστασιακό κατά πώς συνόψισε επιγραμματικά ο Ν.Σβορώνος.
Απέναντι σε όλα αυτά τι έχουμε ; Αν παρακολουθούμε με κάποια επιμέλεια και προσοχή τα δημοσιεύματα των κυριότερων εφημερίδων θα δούμε ότι κατασκευάζεται συστηματικά μία ιδεολογία που έχει ως στόχο να ακυρώσει κατ’αρχήν σε αξιακό επίπεδο τα αποτελέσματα της επανάστασης του 1821 και όλων των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων που ακολούθησαν. Νοσταλγούν την πολυπολιτισμική Θεσσαλονική, την πολυπολιτισμική Κρήτη σαν να επρόκειτο η τουρκική σκλαβιά να ήταν ένας χαμένος παράδεισος και να μην είχε σημαδευτεί από την ωμότητα και την βαρβαρότητα. Πρόκειται για μια νεοφαναριώτικη και νεοθωμανική ιδεολογία που έχει ως στόχο να εξιδανικεύσει την οθωμανική κυριαρχία ώστε να κάνει αποδεκτή την σύγχρονη τουρκική ηγεμονία στην περιοχή. Αν διαβάσουμε τους ιστορικούς της Επανάστασης του 1821 όπως τον Τάκη Σταματόπουλο θα δούμε ότι ήταν οι άρχουσες τάξεις της εποχής – οι κοτζαμπάσηδες , οι φαναριώτες , το Πατριαρχείο – που ήθελαν να αποτρέψουν τον ξεσηκωμό. Αντίθετα ο λαός που εκφράστηκε από τους Κλέφτες και τους Αμαρτωλούς κληρικούς όπως ο Παπαφλέσσας προσδοκούσε άμεσα την επανάσταση ,παρά τις θυσίες που αυτή συνεπαγόταν.
Σήμερα ιστορικοί όπως ο Θάνος Βερέμης επιτίθονται στην παράδοση των κλεφτών και των αμαρτωλών , ενώ τον Μακρυγιάννη τον θεωρούν λίγο ως πολύ παραληρηματικό. Βλέπουμε όμως ότι πέρα από το επίπεδο της ιδεολογίας, οργανώνεται γύρω από το Πατριαρχείο μία μερίδα της ελληνικής άρχουσας τάξης , που αποτελείται από εφοπλιστές μέχρι επιχειρηματίες με χαρακτηριστικά νεοφαναριώτικα. Πίσω από αυτούς τρέχουν δημοσιογράφοι και διανοούμενοι έτοιμοι να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Είναι προφανές ότι αυτοί οι κύριοι μπορεί να έχουν ακόμη και τον ιδιόρρυθμο μεγαλοιδεατισμό του Πατριαρχείου όμως στόχος τους είναι να προωθηθούν συμφέροντα που συγκρούονται άμεσα με τα ελληνικά. Το άνοιγμα στην Ρωσία , με τους πετρελαιαγωγούς και τα ρωσικά εξοπλιστικά προγράμματα δείχνουν ότι η διπλή υποταγή στη Τουρκία και στις ΗΠΑ δεν μπορεί να είναι μονόδρομος για την χώρα μας.
Κατά τα άλλα αν θέλουμε να ανιχνεύσουμε στοιχεία της νεοελληνικής ιδεολογίας θα κάνουμε ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις .Ο Κ.Σημίτης όπως και ο Κ.Καραμανλής κατηγόρησαν για πολλοστή φορά τον λαικισμό. Σαν να ήταν αυτός το πρόβλημα και να μην ήταν η σκληρή νεοφιλελεύθερη πολιτική , που μεταβιβάζει στρατηγικούς τομείς της οικονομίας στο ξένο κεφάλαιο , και απειλεί να διαλύσει , να προλεταριοποιήσει την ελληνική μεσαία τάξη. Θαυμαστές του δυτικού παραδείγματος ,αποδεικνύονται κάκιστοι μαθητές καθώς δεν φροντίζουν να νοικοκυρέψουν το ελληνικό δημόσιο , να κτυπήσουν τα κυκλώματα στους προμηθευτές του δημοσίου και των δημόσιων νοσοκομείων, να συντάξουν ένα αποτελεσματικό και δίκαιο φορολογικό σύστημα , να φτιάξουν ένα ΕΣΥ παραπλήσιο τουλάχιστον με αυτό της Μ.Βρεττανίας , να σεβαστούν το περιβάλλον τουλάχιστον όπως κάνει η Γερμανία , να υπάρξει μία στοιχειώδης αξιοκρατία στον δημόσιο, να προωθήσουν την αποκέντρωση και τον ΚΟΙΝΟΤΙΣΜΟ όπως έκανε η Ελβετία χάρις στον πραγματικό Καποδίστρια και όχι σαν τον νεοφανή και ψευδεπίγραφο «ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ» του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ.

Μια αναρχική προσέγγιση στο ΝΙΤΣΕ

Διαβάσαμε με πολύ ενδιαφέρον το δοκίμιο του Χρίστου Ηλιόπουλου «Οι αναρχικές πτυχές στο έργο του Φρειδερίκου Νίτσε» (Εκδόσεις Ελευθεριακή Κουλτούρα , Αθήνα ,2009, σελ.52) για πολλούς και διαφορετικούς λόγους.
Πρώτα – πρώτα γιατί είναι ευχάριστο γεγονός ότι ο στοχασμός του Νίτσε απασχολεί ένα χώρο , που διανοητικά τουλάχιστον στέκεται κατά της εξουσίας. Έτσι επεκτείνονται και πολλαπλασιάζονται οι ερμηνείες ,που υποστηρίζουν ότι θα πρέπει να παύσει πλέον οριστικά μια κορυφαία διαστρέβλωση για την οποία ευθύνη δεν φέρουν μόνο οι θεωρητικοί του ναζισμού , όπως ο Ρόζεμπεργκ και ο Μπόιμλερ αλλά και μαρξιστές όπως ο Λούκατς, να θεωρείται δηλαδή , ο Νίτσε , ως προάγγελος ή ακόμη χειρότερα θεωρητικός του ναζισμού .
Όπως λέει και ο τίτλος , ο συγγραφέας αναφέρεται στις «αναρχικές πτυχές του έργου του Νίτσε» και όχι στον αναρχικό Νίτσε .Είναι μια ορθή διάκριση , διότι στην αντι-συστημική , αντιφατική και σκεπτικιστική σκέψη του Νίτσε δεν μπορεί να θεμελιωθεί καμία ιδεολογία , ούτε βέβαια και ο αναρχισμός.
Ο Νίτσε στο έργο του «Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα» αναφέρεται στο κράτος ως το πιο παγερό από τα παγερά τέρατα. Στο «Λυκόφως των ειδώλων» αναφερόμενος στους Γερμανούς επισημαίνει ότι η «στοιχίζει πολύ ακριβά η άνοδος στην εξουσία : η εξουσία σε κάνει ηλίθιο».Σε άλλα κείμενα με σαφήνεια καταδικάζει τον εθνικισμό , τον αντισημιτισμό , την κοινωνία του χρήματος , την απρόσωπη μηχανική εργασία ,που υποδουλώνει τον εργάτη.
Όλα αυτά όμως δεν είναι αρκετά για να τον θεωρήσουμε αναρχικό. Στον «Αντίχριστο» , με σαφήνεια γράφει : «Μπορούμε να εξισώσουμε πλήρως τον χριστιανό με τον αναρχικό :ο στόχος τους , το ένστικτό τους , κατευθύνεται μόνο προς την καταστροφή »(Φ.Νίτσε:Ο Αντίχριστος ,Εκδοτική Θεσσαλονίκης ,Μετ.Ζ.Σαρίκας , σελ. 79).Στο ίδιο έργο δεν μας αφήνει πολλά περιθώρια αμφιβολίας για τον σκεπτικισμό του: «Ένα πνεύμα που ζητάει μεγάλα πράγματα , που ζητάει επίσης τα μέσα για να φτάσει σ’αυτά , είναι κατ’ανάγκη ένας σκεπτικιστής .Η ελευθερία απ’ όλα τα είδη πεποιθήσεων , η ικανότητα –να – βλέπεις ελεύθερα , αποτελεί μέρος της δύναμης »(σελ. 71).Ο αναρχικός όπως και ο χριστιανός τελικά κατά τον Νίτσε κατευθύνονται από ένα ισχυρό αρνητικό αίσθημα , την μνησικακία.
Όλα αυτά παρότι δεν αναφέρονται αναλυτικά , ο Ηλιόπουλος φαίνεται να μην τα αγνοεί. Λόγω της περιορισμένης έκτασης της μελέτης μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί είναι τόσο συνοπτικές ορισμένες αναφορές , όπως αυτή στον Στίρνερ (στις σελίδες 34 μέχρι 39) . Παραλείπονται όμως άλλες καίριες αναφορές σε πιο άμεσες και σοβαρές επιρροές του Νίτσε σε αναρχικούς κοινοτιστές όπως ο Γκούσταβ Λαντάουερ και ο Κούρτ Αίσνερ, που διαδραμάτισαν ένα ιδιαίτερα δραστήριο και εξέχοντα ρόλο στην «αναρχική δημοκρατία» του Μονάχου το 1919.
Αντίθετα παρούσες είναι αναφορές στην Έμμα Γκόλντμαν ,με ένα συγκινητικό απόσπασμα έργου της , που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό και σε άλλους σύγχρονους στοχαστές , περισσότερο γνωστούς όπως ο Φουκώ ,ο Αντόρνο , ή ο Ντελέζ ή ο Μπέντζαμιν..
Η σημαντικότερη αδυναμία του έργου είναι , ότι παρότι δεν στερείται καλών προθέσεων, η προσέγγιση στο έργο του Νίτσε είναι τελικά ανεπαρκής .Έτσι δεν υπάρχουν αναφορές , που θα μπορούσαν να θεμελιώσουν καλύτερα τις στοχεύσεις του συγγραφέα ,όπως την κριτική στην μηχανή που αναπτύσσει ο Νίτσε στο «Ανθρώπινο , πολύ ανθρώπινο ».Επίσης παραλείπεται η κριτική του Νίτσε στην μισθωτή εργασία , στο κεφάλαιο , στο κράτος ,στο κόμμα (προφητικά μάλιστα γράφει ότι πρόκειται να υποδουλώσει τους εργάτες ) , που διατυπώνει , με ευφράδεια στο έργο του «Χαραυγή», έργα τα οποία έχει μεταφράσει εδώ και καιρό στην γλώσσα μας ο Ζήσης Σαρίκας. Τέλος ο συγγραφέας , επηρεασμένος από τον Φουκώ ,φαίνεται να συμμερίζεται μια «ανθρωπολογική απαισιοδοξία » , όπου ο άνθρωπος επιθυμεί κατά κανόνα την ισχύ , την κυριαρχία . Η τάση αυτή «άλλοτε ιάσιμη και άλλοτε όχι » , ήταν ιδιαίτερα γνωστή σε στοχαστές όπως ο Θουκιδίδης , ο Χόμπς, ο Π. Κονδύλης αλλά βέβαια αντιφάσκει με τις αισιόδοξες ανθρωπολογικά φιλοσοφικές προυποθέσεις του αναρχισμού.

Για τον ΜΑΗ του ' 68

• Σαράντα χρόνια από τον Μάη του ’68 είναι εύλογο να ασχολούμεθα πάλι μ’αυτόν.Παρακολουθήσαμε την βιωματική εξιστόρησή του ,από Έλληνες που συμμετείχαν σ’αυτόν ,στην εκδήλωση του βιβλιοπωλείου ΙΑΝΟΣ (13.5.2008),δηλαδή από τον Κ.Φέρρη,τον Γ.Καραμπελιά,τον Ν.Κούνδουρο,την Ε.Χαραλαμποπούλου,τον Βένιο Αγγελόπουλο.
Ανάλογες εμπειρείες είχαμε ακούσει στο παρελθόν από τον Μ.Ράπτη.Επίσης στο τεύχος 43 της ΝΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ περιέχεται η λεπτομερής εξιστόρηση της κατάληψης του Ελληνικού Περιπτέρου από τον Κωστή Πάλλα σε μετάφραση του Α.Κόντου(ο οποίος συμμετείχε κι αυτός στα γεγονότα).
Μας λυπεί η εξέλιξη ορισμένων πρωταγωνιστών του:ο Μ.Κουσνέρ,ο Ν.Κ.Μπεντίτ,ο Μ.Α.Λεβύ έχουν πρωτοστατήσει στην υποστήριξη όλων των ιμπεριαλιστικών επιδρομών των ΗΠΑ , ο δε Γκλυσμάν προπαγανδίζει τίς διάφορες «πορτοκαλί επαναστάσεις », που οργανώνει η CIA στίς πρώην σοβιετικές χώρες.
Αλλά το «πνεύμα» του Μάη δεν είναι αυτοί και οι πράξεις τους.Άν διακινδυνεύσω μία ερμηνεία , το αίτημα για την « φαντασία στην εξουσία», η μεταβολή της εργασίας από μία άψυχη, ανιαρή ,αλλοτριωτική διαδικασία σε δημιουργία σε παιχνίδι, η διεύρυνση του ελεύθερου χρόνου , η απρουπόθετη κατάφαση στην χαρά της ζωής και στά πάθη της, η κριτική του εργαλειακού ορθολογισμού (από τον Μαρκούζε και την Σχολή της Φραγκφούρτης,τον Καστοριάδη, τον Παπαιώαννου ,τον Ντεμπόρ και τους Καταστασιακούς), η υπεράσπιση των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων και η αντιπαράθεση με τον ιμπεριαλισμό, η κριτική στην αντιπροσώπευση και η προβολή της άμεσης δημοκρατίας , ο ακτιβισμός που επιθυμεί να γεφυρώσει την πραγματικότητα με την ουτοπία και κάποτε καταληγει στίς ένοπλες οργανώσεις, η συμμετοχή σε μία εξέγερση που είναι γιορτή (κι από τον Νίτσε γνωρίζουμε ότι «χωρίς σκληρότητα καμμία γιορτή» ) συνθέτουν τελικώς την νιτσεικο- μαρξιστική κριτική στο ευρωκεντρικό- λογοκεντρικό παράδειγμα.
Για τον Μάη του ΄68 έχει κυκλοφορήσει πληθώρα μελετών στην νεοελληνική.Διαλέγω το ιστορικό δοκίμιο του Κ.Καστοριάδη « Η προδρομική επανάσταση» ,που περιέχεται στη συλλογή δοκιμίων του η « Γαλλική κοινωνία»(Εκδ.Ύψιλον ,Αθήνα 1986, Μετ.Μ.Λυκούδης ).Γράφτηκε ενώ διαδραμαντίζονταν τα γεγονότα και δημοσιεύθηκε μαζί με τα αντίστοιχα κείμενα του Ε.Μορέν και του Κ.Λεφόρ : «Μάης 1968:Το ρήγμα »
(Εκδ.FAYARD).
O Kαστοριάδης θεωρούσε αναγκαία την συνάντηση των στοχαστών και της εργατικής τάξης.Ενώ οι φωτιές των οδοφραγμάτων δεν είχαν ακόμη σβήσει σημείωνε : « Ο Μάης του ‘ 68 στη Γαλλία έχει ήδη χαραχτεί στην ιστορία , δεν πρόκειται όμως να τον κάνουμε εικόνισμα»(σελ.123).
Η επαναστατική του σημασία δεν εντοπίζεται κατά τον Καστοριάδη τόσο στο γεγονός ότι εννιά εκατομμύρια εργάτες απεργούσαν επί είκοσι μέρες όσο στο ότι εμπνεόταν συγχρόνως από την Παρισινή Κομμούνα, το 1917 , την Καταλωνία το 1936, την Βουδαπέστη το 1956.Βεβαίως η άποψη αυτή υποτιμά το γεγονός ότι όλες οι ομάδες (22η Μάρτη, Μαοικοί,Τροτσκιστές,και άλλοι) δεν είχαν τίς ίδιες απόψεις σε κρίσιμα θέματα , ούτε σε πολλές περιπτώσεις είχαν τούς ίδιους στόχους.
Ο Καστοριάδης θεωρεί ότι μετά τον Μάη επανατοποθετείται η σχέση ορθολογικότητας και φαντασιακού: « Άν δεχτούμε ότι η ορθολογικότητα και η φαντασία αποκλείουν η μία την άλλη , δεν έχουμε καταλάβει καθόλου ούτε τη μία ούτε την άλλη.Εκεί όπου η φαντασία ξεπερνάει την ονειροπόληση ή το παραλήρημα και απολήγει στα αποτελέσματα που διαρκούν , έχει θεμελιώσει νέους οικουμενικούς τύπους. Εκεί όπου η ορθολογικότητα είναι γενεσιουργός λόγος και όχι κενή επανάληψη έχει τραφεί από πηγές του φαντασιακού που δεν ερμηνεύονται από καμμιά ψευδορθολογικότητα »(σελ.132).
Ο Καστοριάδης σε ένα άλλο δοκίμιο με τον τίτλο « Οι Σαλτιμπάγκοι» (στο «Γαλλική κοινωνία» (σελ.165-174) αποκαλύπτει την πνευματική καχεξία και τον τυχοδιωκτισμό του Α.Γκλυσμάν και του Μ.Α.Λεβύ.Επισημαίνει ότι « το νέο κύμα των σαλταδόρων που αυτοβαφτίστηκαν , δια διπλής αντιφάσεως , « νέοι φιλόσοφοι» επιτελεί , με τη σειρά του , τον ιστορικό του ρόλο μετατοπίζοντας τα ερωτήματα ή συγκαλύπτοντας από τα πρίν τα αληθινά ερωτήματα με « απαντήσεις» που έχουν ως ρόλο και αποτέλεσμα να σταματήσουν την κίνηση της σκέψης και να στομώσουν την πολιτική και επαναστατική κριτική του ολοκληρωτισμού απ’ τη μιά , του μαρξισμού από την άλλη »(σελ.168).Σε άλλο σημείο ο Καστοριάδης υποστηρίζει ότι ο Γκλυσμάν γράφει « μπούρδες πρώτου μεγέθους »,ενώ ο Μ.Α.Λεβί «αερολογεί» (σελ.171).
Σημαντικές σκέψεις περιέχονται στο έργο του Ανρί Λεφέβρ «Μηδενισμός και αμφισβήτηση»(Εκδ.Ύψιλον,1990,Μετ.Λ.Τρουλινού).Ο «νιτσεικό- μαρξιστής » Α.Λεφέβρ μαζί με τον Αλαίν Τουραίν υπερασπίστηκαν τον Ν.Κ.Μπεντίτ στο Πειθαρχικό Συμβούλιο τηςσχολής της Ναντέρ στίς 6 Μαίου 1968.
Ο λόγος του Λεφέβρ ενοποιεί όλη προηγούμενη κριτική σκέψη που είχαν διατυπώσει ο Νίτσε, οι υπερρεαλιστές ,ο Μάρξ. Μελετά τον κοινοτισμό (ιδιαίτερα της πατρίδας του στα Πυρηναία ) στον οποίο ανακαλύπτει το πολιτιστικό υπόστρωμα που μπορεί να θεραπεύσει την κρίση της νεωτερικότητας.:
« Η νεωτερικότητα τα ερήμωσε όλα : κι ό,τι έβαλε στην θέσή της είναι άχαρο , ψυχρό και προγραμματισμένο .Και η δυστυχία μεγαλώνει μέρα με τη μέρα και παίρνει την μορφή του μηδενισμού , που είναι προιόν του λογοκεντρισμού.αλλά για να την υπερνικήσεις δεν αρκεί να ασκήσεις κριτική στη λογική , στο Λόγο ,στο λογοκεντρισμό και στον ευρωπαιοκεντρισμό.Αντίθετα η διαγνωστική κάνει πιό βαθιά την άβυσσο»(σελ.67).
Σε άλλα σημεία του δοκιμίου του ο Λεφέβρ τονίζει ότι ο Μάρξ δεν μπόρεσε να κατανοήσει σε τι διαφέρουν « η γαλλική , η αγγλική , η γερμανική κοινωνία μεταξύ τους μέσα στα πλαίσια του καπιταλισμού »(σελ.94), ενώ παραδέχεται ότι « το να προτείνεις την Ευρώπη τού καπιταλισμού ή της βιομηχανίας του 19ου αιώνα σαν μοντέλο σύμφωνα με το οποίο μπορεί να κατανοήσει κανείς όχι μόνο το παρελθόν αλλά κι ότι δεν είναι ευρωπαικό , αυτή η ενέργεια μπορεί να γίνει αιτία πολλών καταχρήσεων».
Η κληρονομιά του Μάη του ’68 δεν είναι η όψιμη υπεράσπιση του αμερικανισμού , του νεοφιλελευθερισμού , των ιμπεριαλιστικών πολέμων , ο άγριος ατομικισμός που υπηρετεί την κοινωνία του χρήματος , η μετατροπή της ερωτικής επιθυμίας σε εμπόρευμα αλλά η « μεταξίωση όλων των αξιών», ο κοινοτισμός , η άμεση δημοκρατία , η συγχώνευση φαντασιακού- ορθολογικού και η κριτική του εργαλειακού ορθολογισμού ,η υπεράσπιση των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων , η απρουπόθετη κατάφαση στην ζωή , στο παιχνίδι και τελικά η αλληλοπεριχώρηση ζωής και τέχνης.Υπό αυτή την οπτική ο Μάης του ’68 μας αφορά και μας σήμερα.

Απο ένα ταξίδι του Χάιντεγκερ στην Ελλάδα

• Σε όλο το έργο του Μ.Χάιντεγκερ η παρουσία της Ελλάδας είναι έντονη.Ηράκλειτος,Παρμενίδης ,Σοφοκλής, Αντιγόνη ,Πλάτων αποτελούν αναγκαίες αναφορές και προυποθέσεις τού έργού του.Αλλά στο « Διαμονές : Το ταξίδι στην Ελλάδα» (Εκδ.:ΚΡΙΤΙΚΗ 1998 ,μετ.Γ.Φαράκλας , Επιμ.Ν.Καλταμπάνος,πολυτονική έκδοση) ο Χάιντεγκερ περιγράφει τίς εντυπώσεις από μία επίσκεψη στην Ελλάδα το 1962, που είναι συγχρόνως και ένα διαχρονικό ταξίδι στον ελληνικό λόγο.
Πώς θα αντιμετωπίσει τον ελληνικό τόπο με την ιστορία που περιέχει και τίς σημασίες που κομίζει; Όπως επισημαίνει ο Γ.Φαράκλας « ο Χάιντεγκερ υπενθυμίζει ότι το νοήμον όν είναι πρώτα κάτοικος .Ταυτίζομαι μ’έναν τόπο. Ως σκεπτόμενος δεν ανήκω κάπου και οικειοποιούμαι όσα είναι κάπου . αλλά ως κάτοικος ανήκω ,νοιώθω οικεία , ανοίκεια ,είμαι οικειοποιημένος εγώ από κάτι άλλο , και τούτο , προτού αρχίσω να σκέφτομαι »(σελ.115).
Η περιγραφή, από τον Μ.Χάιντεγκερ ,του ταξιδιού του ,αρχίζει με ένα απόσπασμα από το ποίημα του Χαίλντερλίν «Άρτος και Οίνος» , που εμπνέεται κι αυτό από την περιπλάνηση στον ελληνικό χώρο και χρόνο.
Τι αντικρύζει ο « φιλόσοφος των δρόμων του δάσους» καθώς ως επιβάτης του πλοίου «Γιουγκοσλαβία» επισκέπτεται την χώρά μας ;Κατ΄αρχήν η νοσταλγία της αρχαίας πραγματικότητας τον θέτει ενάντιο σε ότι εκπροσωπεί η νεωτερικότητα : « Οι θεοί της Ελλάδας και ο ανώτατος θεός τους , άν ποτέ έλθουν , θα επανακάμψουν μόνο μεταμορφωμένοι σ’ έναν κόσμο που η ανατρεπτική αλλαγή του οφείλεται στον τόπο τών θεών που υπήρξε η αρχαία Ελλάδα. Άν όσα σκέφθηκαν οι διανοητές της αρχαίας Ελλάδας ,ενώ άρχιζε η φυγή των θεών , δεν είχαν ειπωθεί σε μιά γλώσσα αυτοφυή και άν τα ειρημένα δεν είχαν έπειτα μετασχηματισθεί σε εργαλείο αλλότριας κοσμοθεώρησης , δεν θα κυριαρχούσε τώρα η ως πρός το ίδιόν της ακόμη κρυμμένη εξουσία της πανδαμάτορος νεώτερης τεχνικής και της σύστοιχης προς αυτήν επιστήμης και βιομηχανικής κοινωνίας ».
Το πλοίο που επιβαίνει ο Χάιντεγκερ «πιάνει» στην Κέρκυρα, στην Κεφαλλονιά ,στην Ιθάκη , στο Κατάκωλο.Οδικώς κατευθύνεται στην Ολυμπία.Ο Χάιντεγκερ αφιερώνει αρκετές σελίδες στον χώρο της αρχαίας Ολυμπίας και σημειώνει ότι στα έργα γλυπτικής που αντίκρυσε εκεί αναδύθηκε το ίδιον του ελληνικού κόσμου « εφ’ όσον εδώ το ίδιον του ελληνικού κόσμου κατέστη « ξέφωτο», χωρίς να πάψει να είναι απόμακρο» (σελ.49).
Για τον Χάιντεγκερ «η ελληνικότητα συνέχισε να είναι κάτι που προσδοκούσα , κάτι που διαισθανόμουν μέσα από την ποίηση των αρχαίων , κάτι που προσέγγιζα χάρη στίς Ελεγείες και στούς Ύμνους του Χαίλντερλίν , κάτι που σκεφτόμουν στίς μακρές οδούς τής σκέψης » (σελ.51).
Ο Χάιντεγκερ θα επισκεφθεί τούς τόπους που φέρουν στοιχεία της αρχαιοελληνικής ιστορίας : Κόρινθος ,Μυκήνες , Νεμέα, Άργος , Επίδαυρος, Κνωσσός, Φαιστός , Πάτμος,Δήλος ,Ρόδος.Δεν προσηλώνει την ματιά του τόσο στον φυσικό χώρο, αλλά αναζητεί τίς αφορμές για να στοχαστεί την προσωκρατική σκέψη , την τεχνική , την εξέλιξη της Ευρώπης: « Ο διάλογος με το ασιατικό στοιχείο υπήρξε γόνιμη αναγκαιότητα για το ελληνικό Dasein.Αυτός ο διάλογος ανάγεται για μάς σήμερα – μ’έναν ολότελα άλλο τρόπο , σε πολύ μεγαλύτερη έκταση – στην απόφαση για το πεπρωμένο της Ευρώπης και όλων όσων ονομάζονται δυτικός κόσμος» (σελ.59).
Ο Χάιντεγκερ εντυπωσιάστηκε από την Δήλο: «Μόνο με την εμπειρία της Δήλου έγινε το ελληνικό ταξίδι διαμονή , «ξέφωτη» παραμονή κοντά σ’ ότι είναι η αλήθεια» (σελ.71).
Στοχαστικότερος θα γίνει όταν ανέβηκε στον βράχο της Ακρόπολης : «Καμμιά αρχαιολογική περιγραφή και ιστοριολογική εξήγηση δεν μπορούσε να αντιμετωπίσε την σιωπηλή ανάδυση αυτού τού πλησιάσματος που έρχεται από μακριά» (σελ.79).
Καθώς θα περάσει από το Αρχαιολογικό Μουσείο , το Φάληρο , το Σούνιο θα καταλήξει στο Μοναστήρι της Καισαριανής : «Το χριστιανικό στοιχείο στην μικρή εκκλησία διατηρούσε ακόμη έναν απόηχο της αρχαίας ελληνικότητας , το «άρχειν» ενός πνεύματος που δεν θα υποκύψει στην εκκλησιαστικό – πολιτική και νομικίστικη σκέψη της ρωμαικής εκκλησίας και της θεολογίας της» (σελ. 87).
Το ταξίδι στην Ελλάδα θα κλείσει με τίς επισκέψεις στην Αίγινα και στούς Δελφούς.Ο Χάιντεγκερ επιστρέφοντας στην Εσπερία θα σημειώσει:
«Όπως ο κύλικας του Εξηκία , όπου δελφίνια γλιστρούν με ορμή κολυμπώντας γύρω από το αερόθικτο σκάφος του Διονύσου , υπάρχει εντός τών ορίων του ωραιότερου δημιουργήματος, έτσι ακριβώς ο γενέθλιος τόπος της Δύσης και της νεώτερης εποχής υπό την σκέπη της νησιώτικης υπόστασής του επαφίεται στον αναλογισμό της διαμονής».

Απο μία εκδήλωση για τον Π.ΚΟΝΔΥΛΗ

Δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Παναγιώτη Κονδύλη οι εκδόσεις «ΝΕΦΕΛΗ» οργάνωσαν στίς 22.5.2008 στο πατάρι του βιβλιοπωλείου «ΠΑΤΑΚΗΣ» εκδήλωση μνήμης και τιμής για τον σπάνια σημαντικό στοχαστή.
Στην εκδήλωση μίλησαν οι : Αθανάσιος Καίσης , Κώστας Κουτσουρέλης , Χρήστος Μαρσέλλος , Παναγιώτης Νούτσος , Αθανάσιος Σαμαρτζής ,Άρης Στυλιανού.
Ο χώρος του «ΠΑΤΑΚΗ» αποδείχθηκε πολύ μικρός για να φιλοξενήσει τον κόσμο που προσήλθε για να τιμήσει τον Παναγιώτη Κονδύλη. Χαρακτηριστικό της η πολυσυλλεκτικότητα των ακροατών , δείγμα της ευρύτατας απήχησης του έργου του : η αδερφή του Π.Κονδύλη , κληρικοί , ο Δ.Μαρωνίτης , ο Σ.Μιχαήλ , ο Σ.Ελληνιάδης , Καστοριαδικοί , ανένταχτοι αριστεροί και πολλοί άλλοι. Είναι προφανές ότι ο χρόνος αναδεικνύει περισσότερο την σημασία του έργου του Π.Κονδύλη.
Ο Αθανάσιος Καίσης φίλος και συμφοιτητής του στοχαστή ανέφερε ότι στην Γερμανία συγκροτήθηκε Ινστιντούτο Π.Κονδύλη και Όμιλος φίλων του Π.Κονδύλη.Τα κατάλοιπα των γραπτών του που επρόκειτο στην τελική τους μορφή να απαρτίσουν την συνέχεια της «Κοινωνικής Οντολογίας » ,ανασυγκροτούνται και θα εκδοθούν σύντομα.Υπογράμμισε ότι η βιβλιοθήκη του Κονδύλη που αποτελείται από 4.500 τόμους περίπου προσφέρθηκε από τους κληρονόμους του στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Ο Π.Νούτσος αναφέρθηκε στην γνωριμία του με τον Π.Κονδύλη και στην πρόταση του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων να τον εκλέξει ως τακτικό καθηγητή την οποία όμως δεν αποδέχθηκε. Επίσης αναφέθηκε εκτενώς στίς σκέψεις που διατύπωσε ο Κονδύλης για τον Κ.Σμίτ και τον Μ.Χαιντέγκερ, καθώς και στο ζήτημα της ιδεολογίας.
Ο Άρης Στυλιανού τόνισε την σημασία του μεταφραστικού έργου του Π.Κονδύλη και στον μεγάλο άθλο που αποτελούν οι δύο σειρές που διεύθυνε στην «ΓΝΩΣΗ » και στην «ΝΕΦΕΛΗ». Ο Χ.Μαρσέλλος σύγκρινε τον Π.Κονδύλη με τον «ευρωπαικό μηδενισμό».
Ο γράφων είχε την τιμή να λάβει την τελευταία συνέντευξη του Π.Κονδύλη , η οποία δημοσιεύθηκε αρχικά στην « ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ» και κατόπιν στο «Αόρατο χρονολόγιο της σκέψης».Θα είναι κοινοτυπία να πούμε ότι η απουσία του είναι έντονη στον ελληνικό και ευρωπαικό στοχασμό.Όμως από τα έργά του που δημοσιεύονται μεταθανάτια φαίνονται οι απεριόριστες δυνατότητές του.Πρόσφατα μάθαμε από κείμενο του Α.Λαυραντώνη στην «ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ» ότι ο Π.Κονδύλης συμβούλευε άτυπα τον σημερινό Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κάρολο Παπούλια.
Είναι καιρός να μιλήσουν και άλλοι που βάδισαν μαζί με τον Π.Κονδύλη:ο Γ.Καλλιόρης ,ο Γ.Τσέγκος ,ο Α.Καλλιακάτσος , ο Γ.Χατζόπουλος του «ΚΑΛΒΟΥ» ,ο Γ.Μερτίκας και η ομάδα του περιοδικού «Σημειώσεις».
Τελειώνω τα αναγκαστικά σύντομο σχόλιο με ένα απόσπασμα από το έργο του Π.Κονδύλη :«Η Ηδονή , η Ισχύς , η Ουτοπία»(Εκδ.ΣΤΙΓΜΗ 1992).
« Η βούληση της ισχύος - διαφορετικά απ’ όσα πίστευε ο Nietzche- είναι φαινόμενο ανθρώπινο με την ειδοποιό σημασία ακριβώς επειδή το ειδοποιό γνώρισμα του ανθρώπου έγκειται σ’ ότι συνηθίσαμε να ονομάζουμε «πνεύμα» ή «Λόγο».Η επιδίωξη ισχύος , άν έχει κάποιες έστω και μικρές κοινωνικές αξιώσεις , δεν μπορεί να ενεργοποιηθεί εφ’ όσον ο υποκειμενικός της φορέας δεν είναι σε θέση να παραιτηθεί από την άμεση ηδονή και εν γένει να υποτάξει , σχεδιάζοντας και προνοώντας , τίς βραχυπρόθεσμες επιθυμίες στούς μακροπρόθεσμους στόχους του» (σελ.102).

Ν.ΒΑΓΕΝΑΣ ΚΑΙ Δ.ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ : δύο διαφορετικές περιπτώσεις

Ο Νάσος Βαγενάς με το άρθρο του στο « ΒΗΜΑ» (20.1.2008) αναφέρεται στίς « Μεταμφιέσεις του ζντανοφισμού ».Ο Νάσος Βαγενάς σημειώνει ότι «άν στην πρώτη μεταπολεμική δεκαετία ο ζντανωφισμός φορούσε χοντροκομμένο προλεταριακό αμπέχονο και εργατική τραγιάσκα , σήμερα εμφανίζεται με το ένδυμα μιάς υψηλής θεωρητικής ραπτικής που ονομάζεται πολιτική ορθότητα». Το ουσιώδες στοιχείο του νέου ζντανωφισμού είναι ότι διευρύνει την έννοια του λαού με νέες ταυτότητες , οι οποίες στο τέλος και θα τον υποκαταστήσουν : « Έτσι η κατεστημένη έννοια του λαού , την υπόθεση του οποίου οφείλει να υπηρετεί το καλλιτεχνικό έργο , τώρα ποικίλλεται , μετονομαζόμενη σε ετερότητα , για να περιλάβει κάθε καταπιεσμένη μειονότητα ( φυλής , φύλου , θρησκείας , σεξουαλικής κατεύθυνσης κτλ). Ο περιορισμός είναι η ταυτόχρονη συρρίκνωση αυτής της πλατφόρμας : ο γηγενής λαός μιάς χώρας ( πλήν των καταπιεσμένων μειονοτικών της κοινοτήτων ) εκβάλλεται από αυτήν ως φορέας εθνικών αισθημάτων , τα οποία θεωρούνται εξ ορισμού εχθρικα πρός την έννοια της ετερότητας , και η έννοια της ιθαγένειας , συνακόλουθα , καταφρονείται ως πηγή αυτών των αισθημάτων.Έτσι ενώ στην σταλινική ορθοπολιτική κριτική κυριαρχούσε ο έπαινος του εθνικού ως λαικού (μέσα στο πλαίσιο της σοβιετικής πολυπολιτισμικότητας ) και η απόρριψη του κοσμοπολιτισμού ως αριστοκρατικού και εχθρικού προς το εγχώριο λαικό στοιχείο , στη σημερινή , μεταμοντέρνα , ορθοπολιτική κριτική , όπου η αρετή του σεβασμού προς τον Άλλο έχει οδηγήσει σε έναν φετιχισμό της ετερότητας , κάθε αναφορά στο ιθαγενές και στο εθνικό έχει φτάσει να θεωρείται εθνικισμός - δηλαδή συντηρητικότητα και έλλειψη προοδευτικότητας – και ο κοσμοπολιτισμός χαιρετίζεται ως υπέρβασή του».
Ιδιάζον στοιχείο του νέου αυτού ζντανωφισμού , είναι ότι η πολιτικώς ορθή κριτική του « προκαλεί συχνά μιά ιδιάζουσα οφθαλμική διαταραχή , που κάνει τον κριτικό ( παράδειγμα η ανάγνωσή του της ποίησης του Σεφέρη ) να βλέπει στα λογοτεχνικά κείμενα πράγματα που δεν υπάρχουν και να μη βλέπει πράγματα που υπάρχουν».
Έτσι ενώ ο Σεφέρης είχε αρχικά κατηγορηθεί από την κριτική για ξενομανία και για την δημιουργία μίας τέχνης μακριά από τον λαό , σήμερα κατηγορείται από τους φορείς του νέου ζντανωφισμού για τα ακριβώς αντίθετα , δηλαδή για εθνικισμό και λαικισμό.
Ο Σεφέρης των δηλώσεων κατά της δικτατορίας , που οι έγκλειστοι στον Κορυδαλλό «Ρηγάδες» με επικεφαλής τον Ν.Γιανναδάκη του αφιέρωσαν ένα τεύχος του ημιπαράνομου περιοδικού τους , κατηγορείται τώρα «γιατί το έργό του θεωρείται ότι διαπνέεται από το « δόγμα της ελληνικότητας », ότι είναι « ασύμφωνο με τίς ιδέες του κοσμοπολιτισμού και τίς πολυπολυτισμικότητας ». Ο εθνοκεντρισμός αυτού του έργου θεωρείται « ιδεαλιστικός» γιατί « αναζητά διδάγματα από το ανόθευτο πνεύμα του λαού»( Θεόφιλος, Μακρυγιάννης), « που μεταφέρει αναλλοίωτες τις πανάρχαιες αξίες του ελληνισμού». Κρίνεται μάλιστα και ότι το έργο αυτό « εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους » , γιατί ως εθνολαικίστικο και ιδεαλιστικό βρίσκεται στη « σκοτεινή πλευρά » (δηλαδή τη φασίζουσα) « του αντιδραστικού μοντερνισμού».
• Το άρθρο του Νάσου Βαγενά νοερά διαλέγεται και απευθύνεται στο άρθρο του Δημοσθένη Κούρτοβικ « Η ανήσυχη και ανησυχυτική δεκαετία » που δημοσιεύθηκε στα ΝΕΑ στίς 26.1.2008. Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Τ.Καγιαλή «Η επιθυμία για το μοντέρνο »(Βιβλιόραμα 2007) επικρίνεται η γενιά του τριάντα με τίς γνώριμες κατηγορίες περί « αντιδραστικού μοντερνισμού » καθώς και για την ανακάλυψη του Θεόφιλου και του Μακρυγιάννη, ενώ θεωρείται ότι κομίζει την έννοια του λαού ως μιάς « φαντασιακής διαχρονικής κοινότητας με αναλλοίωτη , άφθαρτη ουσία και προνομιακή πρόσβαση στα μυστικά της ύπαρξης». Βεβαίως κάτι τέτοιο συμβαίνει μόνο στο ιδεολογικό σύμπαν του Δ.Κούρτοβικ .
Η γενιά του ’30 (Σεφέρης , Ελύτης ,Δημαράς , Τερζάκη, Θεοτοκάς , Εμπειρίκος,Εγγονόπουλος ,Κ.Πολίτης , Σ.Ξεφλούδας, Θ.Πετσάλης , Η.Βενέζης , Α.Καραντώνης ,Γ.Κατσίμπαλης ) σημάδευσε την εξέλιξη του νεοελληνισμού και από ότι φαίνεται θα διάβαζεται συνεχώς και θα απασχολεί αδιάλειπτά την κριτική θετικά ή αρνητικά (μια πρόχειρη ματιά να ρίξουμε στίς εκδόσεις την τελευταία δεκαετία έχουν κυκλοφορήσει παραπάνω από 6-7 μονογραφίες που αναφέρονται στους συγγραφείς της ). Φυσικά και προσπάθησε κατά τον λόγο του Σεφέρη να πάει στον λαό και να μάθει από τον λαό, να γεφυρώσει το λαικό με το μοντέρνο , το εθνικό με το διεθνικό , δίχως να ασπαστεί ιδέες επαναστατικές αλλά ούτε και να συμμεριστεί ιδέες που εφάπτοντονται του φασισμού όπως έκανε ο Μαρινέττι , η ο Σελίν.
Οι διαννούμενοι που δυσφημούν το λαικό στοιχείο κτίζουν την ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού και του ελιτισμού .Όταν μάλιστα προέρχονται από την αριστερά το γεγονός αυτό ξενίζει διπλά.Είναι η σπουδή να αφομοιωθούμε στην Ευρώπη , στον παγκόσμιο πολτό , είναι ο μεταμορφωμένος διεθνισμός που προτιμά την αμερικάνική κυριαρχία από την γνώση τουλάχιστον της εντοπιότητας και του νεοελληνισμού;Όμως , όπως δεν εμπόδισε τον Τεριάντ αλλά αλλά αντίθετα τον βοήθησε η ανακάλυψη του Θεόφιλου στην εκτίμηση του Ματίς , έτσι και η γνώση του νεοελληνισμού μας βοηθά στην γόνιμη επαφή με τον μοντερνισμό.
Aπο αυτού του είδους τίς κριτικές είναι πολύ πιο αθώες , δίχως ιδεολογικές ή άλλου είδους δεσμεύσεις ή στοχεύσεις και γι’ αυτό πιο χρήσιμες οι κριτικές που είχαν διατυπώσει παλαιότερα πρός την γενιά του ‘ 30 δύο από τους εκπροσώπους του μεταπολεμικής γενιάς ο Ρένος Αποστολίδης και ο Θωμάς Γκόρπας.