Γιώργος Κεκαυμένος: Ο Γρηγόριος Ε' και η επανάσταση του 1821,Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2019

Το βιβλίο του Γ.Κεκαυμένου μας διδάσκει πως πρέπει να γράφεται μια σοβαρή ιστορική μελέτη που τα συμπεράσματά της θα είναι γερά θεμελιωμένα.
Οι αρετές του είναι η εξαντλητική γνώση κάθε έργου που έχει γραφεί για το θέμα που ερευνά, αλλά και η αξιολογικά ουδέτερη προσέγγιση κάθε πηγής ή τεκμηρίου που είναι απαραίτητο ώστε τα τελικά πορίσματα να αντέχουν στην βάσανο της κριτικής. Ο συγγραφέας ευχαριστεί τις βιβλιοθήκες και τα εργαστήρια ΑΠΘ που για "πέντε χρόνια ήταν το δεύτερο σπίτι του". Αν διαβάσετε το βιβλίο, που σας το συνιστώ ανεπιφύλακτα, θα διαπιστώσετε άμεσα την τεράστια πρωτογενή δουλειά που περιέχει.
Ο Γ.Κεκαυμένος με αδιάσειστα στοιχεία δείχνει ότι ο Γρηγόριος ο Ε' έπαιξε ένα διπλό παιχνίδι απέναντι στον Σουλτάνο, για να διαφυλάξει το συνωμοτικό σχέδιο της επανάστασης αλλά και τον ελληνισμό από μεγαλύτερες σφαγές. Όμως αυτό σύντομα έγινε αντιληπτό. Η θυσία του, την οποία γνώριζε ότι επέκειτο αλλά δεν έκανε τίποτε για να την αποφύγει, εξόργισε περισσότερο όλους τους χριστιανούς, κι όχι μόνο τους Έλληνες και μακροπρόθεσμα ευνόησε το απελευθερωτικό σχέδιο.
Ο πρώτος αφορισμός της επανάστασης ουσιαστικά κρατήθηκε μυστικός και κοινοποιήθηκε μόνο στον "Μητροπολίτη Πλαγηνών" ο οποίος όμως δεν τον δημοσιοποίησε. Για αυτό ο Σουλτάνος τον υποχρέωσε να εκδώσει νέο αφορισμό, "απανταχούσα", ο οποίος θα έπρεπε να διαβαστεί σε όλες τις εκκλησίες. Αλλά και αυτός ξέφευγε από έναν τυπικό αφορισμό, ενώ δεν ανέφερε τα ονόματα αυτών που απευθυνόταν. Μετά από όλα αυτά ήταν βέβαιο ότι θα ερχόταν σύντομα η στιγμή του μαρτυρίου.
Ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε' όχι μόνο γνώριζε τα σχέδια της Φιλικής Εταιρείας αλλά έκανε οτιδήποτε για να τα βοηθήσει. Το γεγονός αυτό δεν υποστηρίχθηκε μόνο από τον ιστορικό της Φιλικής Εταιρείας Ι.Φιλήμωνα αλλά και τον Εμμανουήλ Ξάνθο. Το ίδιο συμπέρασμα υποστήριξαν οι δυτικοί ιστορικοί T.Gordon, G.G.Gervinus, G.Finlay, ενώ ο Κ.Mendelson Bartholdy θεωρεί "ότι είχε δώσει στους Φιλικούς συστατικά γράμματα και κρυφά πολλές φιλικές νουθεσίες"(σελ. 69). Το ίδιο υποστήριξε ο Σουλτάνος με έγγραφο ,"γιαφτά", που είχε κρεμαστεί στον λαιμό του απαγχονισθέντα Πατριάρχη, ενώ σε όλους τους ξένους πρέσβεις ισχυρίστηκε ότι υπήρχαν αδιάσειστα στοιχεία που πιστοποιούσαν την συμμετοχή του στην επανάσταση και οποία έθετε στην διάθεσή τους.
Οι στενοί συνεργάτες του Γρηγόριου Ε' ήταν μέλη της Φιλικής Εταιρείας. Ο Γ.Κεκαυμένος αναφέρει τους: Ν.Λογάδη, Γ.Αφθονίδη, ο μητροπολίτης Εφέσου Διονύσιος Καλλιάρχης, ο μητροπολίτης Δέρκων Γρηγόριος, ο Ι.Παπαρρηγόπουλος. Επίσης έχουν εντοπιστεί συνωμοτικές επιστολές του προς τον Δ.Θέμελη, προς τον Σαλώνων Ησαία, προς τον Μ.Παπασταύρου και τους οπλαρχηγούς Ρούμελης και Θεσσαλίας, προς τους αγωνιστές του Μωριά. Ο Άγγλος πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη διαβεβαίωνε τον πολιτικό του προϊστάμενο " ότι όχι μόνο αυτός ο άτυχος ιεράρχης, αλλά και πολλοί, αν όχι όλοι οι επίσκοποι που είχαν την ίδια μ' αυτόν τύχη, ήταν βαθιά μπλεγμένοι σε μια συνωμοσία, της οποίας οι Έλληνες κληρικοί ήταν οι κύριοι πράκτορες και υποστηρικτές"(σελ.105).
Αλλά και "η "μετακένωση" στον ελληνικό χώρο του συνθήματος της γαλλικής Επανάστασης "Ελευθερία ή θάνατος" δεν έγινε το 1821, ή λίγο πριν απ' αυτό, από τους φορείς του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αλλά το 1808, από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, μέσα από το σχολικό βιβλίο Ιστορίας που εκδόθηκε με την προτροπή του ίδιου του πατριάρχη"(σελ.136). Ο Α.Κοραής απέδιδε επαίνους στον Γρηγόριο Ε' "δια την μητρική φροντίδα την οποία δείχνει καθημέραν υπέρ της παιδείας του γένους" (σελ.142) και τον βάζει σε αξία δίπλα σε δύο ξεχωριστούς φιλόσοφους- ιεράρχες τον πατριάρχη Φώτιο και τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Ευστάθιο αφού "κατά την δεύτερη πατριαρχεία του , υπήρξε αποδεδειγμένα ο σπουδαιότερος προστάτης της παιδείας, των γραμμάτων και κυρίως του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, όπως μετακενωνόταν στο ελληνικό έθνος από τους σπουδαγμένους στη Δύση Έλληνες λόγιους"(σελ.147).
Ο Κ.Κούμας κορυφαίος μαθητής του Κοραή γράφει για τον Γρηγόριο Ε' "ότι ήτο σεμνός το ήθος, λιτός την δίαιταν, ταπεινός την στολήν,ζηλωτής της πίστεως, δραστηριώτατος εις όλα τα έργα του"(σελ.153). Ενώ ο Φ. Ένγκελς επισημαίνει "ο κλήρος της Ελληνικής Εκκλησίας πολύ γρήγορα οργανώθηκε σε μια μεγάλη συνωμοσία με σκοπό τη διάδοση αυτών των ιδεών"(σελ,185).

Το πένθιμο ράσο του Πατριάρχη έδωσε ορμή στην ελληνική επανάσταση. Οι πρώτες χιλιάδες Ελλήνων που σφάχτηκαν στην Κωνσταντινούπολη, από τους Οθωμανούς αμέσως μετά την κήρυξή της έδειξαν σε όλους τους υπόλοιπους την τύχη που τους επιφυλασσόταν, αν δεν ακολουθούσαν τον δρόμο της επανάστασης.
Ο Δ.Σολωμός έλεγε ότι θα πρέπει να θεωρούμε εθνικό ότι είναι αληθές. Από αυτή την οπτική το έργο του Γ.Κεκαυμένου είναι εθνικό επειδή είναι αληθινό μέχρι και την τελευταία του λέξη.

Simone Weil:Η Ιλιάδα ή το ποίημα της βίας, εισαγωγή και μετάφραση Ευαγγελία Κουλιζάκη, εκδόσεις Στερέωμα , Αθήνα 2019.

Στην σύντομη ζωή της η Σιμόν Βέιλ (πέθανε σε ηλικία 34 ετών το 1943 εξόριστη στο Λονδίνο) μας άφησε ένα σημαντικό έργο το οποίο πλέον σε ένα σημαντικό βαθμό έχει μεταφραστεί και έχει εκδοθεί στην χώρα μας. Η πρώτη γνωριμία του δοκιμίου αυτού στο ελληνικό κοινό έγινε το 1956 από την ποιήτρια Ζωή Καρέλλη . Όπως επισημαίνει στην εισαγωγή η Ε.Κουλιζάκη η Ιλιάδα υπήρξε ένα από τα αγαπημένα ποιήματα της Σ.Β . Μάλιστα περιγράφει το εξής περιστατικό. Κατά την διάρκεια της γερμανικής κατοχής κλήθηκε να ανακριθεί σε αστυνομικό τμήμα με την υποψία της συμμετοχής στην αντίσταση. Ανάμεσα στα λιγοστά ρούχα που πήρε σε μια βαλίτσα ήταν και το βιβλίο της Ιλιάδας.

Η Σιμόν Βέιλ ξεκινά με την επισήμανση "ο πραγματικός ήρωας, το πραγματικό θέμα, το επίκεντρο της Ιλιάδας είναι η βία"(σελ.15). Θα προσθέταμε η ανώφελη βία, για "ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη" κατά τον στίχο του ποιητή. Όμως συνιστά και ένα προδρομικό κατόρθωμα του ανθρώπινου πολιτισμού, αφού σε μια ώριμη γλώσσα παρουσιάζει την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ειδικά η ταπείνωση του γέροντα βασιλιά των Τρώων Πριάμου μπροστά στον Αχιλλέα ώστε να πάρει το πτώμα του παιδιού του Έκτορα και στην συνέχεια ο από κοινού πόνος για τον θάνατο του φίλου (του Πάτροκλου) και του παιδιού (του Έκτορα) είναι ίσως η κορυφαία στιγμή της Ιλιάδας. Σε αυτό το σημείο "η φιλία φωλιάζει στις καρδιές θανάσιμων εχθρών" ώστε να "παραμερίζει τη δίψα της εκδίκησης για τον σκοτωμένο φίλο ή τον σκοτωμένο γιο και, σαν από κάποιο θαύμα ακόμα μεγαλύτερο, καταργεί την απόσταση ανάμεσα σε ικέτη και ευεργέτη, σε νικητή και ηττημένο"(σελ.57).

Κατά τον ποιητή (μετάφραση Ι.Πολυλά):

"Και αφού εφάγαν κι έπιαν όσο ήθελε η ψυχή τους,

ο Πρίαμος εθαύμαζεν εκεί του Αχιλλέα

την πλάτη και τ' ανάστημα που ωσάν θεού φαντάζαν.

Και του Πριάμου την ειδή την αγαθή κοιτώντας

και την λαλιά του ακούοντας εθαύμαζε ο Πηλείδης.

Και αφού ν' αντικοιτάζονται ευφράνθησαν και οι δύο"

Σε αυτή την σκηνή μεταξύ Πριάμου και Αχιλλέα "οι στιγμές χάρης στην Ιλιάδα, αν και σπάνιες, είναι ωστόσο αρκετές για να συναισθανθούμε με βαθιά θλίψη το μέγεθος των αξιών που έχουν αφανιστεί και θα συνεχίσουν ν' αφανίζονται απ' τη βία"(σελ.58)

Αλλα επισημαίνει η Σ.Βέιλ: " η βία είναι ανελέητα συντριπτική για τα θύματά της κι ανελέητα μεθυστική γι' αυτούς που την κατέχουν ως δύναμη - ή νομίζουν ότι την κατέχουν. Κανένας δεν την κατέχει πραγματικά . Η ανθρώπινη φυλή στην Ιλιάδα δεν διακρίνεται σε ηττημένους, σκλάβους και ικέτες από τη μια πλευρά και σε νικητές και άρχοντες από την άλλη. σ' ολόκληρο το ποίημα δεν υπάρχει ούτ' ένας άνθρωπος που κάποια στιγμή, εν τέλει, να μην υποκύπτει στη βία"(σελ.28).

Αλλά όμως θα επισημάνει: "οι άλλες στιγμές που οι άνθρωποι ανακαλύπτουν την ψυχή τους είναι όταν αγαπούν. σχεδόν καμιά μορφή αγάπης μεταξύ ανθρώπων δεν απουσιάζει απ' την Ιλιάδα...Η αγάπη του γιού για τους γονείς, του πατέρα για τον γιό, της μητέρας για τον γιο περιγράφεται συνεχώς μ' έναν τρόπο τόσο σύντομο όσο και συγκινητικό"(σελ.54,55). Όμως η "μοναδικότητα της Ιλιάδας συνίσταται, σ' αυτήν την πικρία που προκύπτει απ' την τρυφερότητα και που απλώνεται πάνω απ' την ανθρώπινη φυλή σαν το φως του ήλιου"( σελ.58).

Η Σιμόν Βέιλ συμπεραίνει ότι η Ιλιάδα "συνιστά ένα θαύμα. Η πικρία που το διαποτίζει είναι η απολύτως δικαιολογημένη πικρία που προκύπτει απ' την υποταγής της ψυχής στη βία, δηλαδή σε τελευταία ανάλυση στην ύλη. Μια τέτοια υποταγή αποτελεί κοινή ανθρώπινη μοίρα, έστω κι αν καθένας τη διαχειρίζεται διαφορετικά, ανάλογα με την αντίληψη του περί αρετής. Κανένας ήρωας στην Ιλιάδα δεν γλυτώνει απ' αυτήν τη μοίρα, όπως και κανένας άνθρωπος επί γης."(σελ.64).

Όμως "η αττική τραγωδία, ή τουλάχιστον η τραγωδία του Αισχύλου και του Σοφοκλή, είναι η πραγματική συνέχεια του έπους" (σελ.64).

Η Σιμόν Βέιλ καταλήγει πως "Τα Ευαγγέλια είναι η τελευταία υπέροχη έκφραση του ελληνικού πνεύματος, όπως η Ιλιάδα ήταν η πρώτη. το πνεύμα της Ελλάδας αποκαλύπτεται όχι μόνο μέσω της εντολής ν' αναζητήσουμε ως υπέρτατο αγαθό τη βασιλεία και τη δικαιοσύνη του Ουράνιου Πατέρα μας, αλλά και στ' ότι το μαρτύριο των θνητών εκτίθεται επίσης απροκάλυπτα, σ' ένα πλάσμα που η φύση του είναι ανθρώπινη και ταυτοχρόνως θεϊκή. Οι καταγραφές του Πάθους δείχνουν πως ένα θεϊκό πνεύμα, ενσαρκωμένο, μεταμορφώνεται από τη δυστυχία, τρέμει μπροστά στον πόνο και στο θάνατο και πως στα βάθη της αγωνίας του, αισθάνεται αποκομμένο απ' τους ανθρώπους και τον Θεό. Η συναίσθηση της ανθρώπινης δυστυχίας προσδίδει στα Ευαγγέλια τον τόνο της απλότητας που συνιστά το ιδιαίτερο αποτύπωμα του ελληνικού πνεύματος και που προικίζει την αττική τραγωδία και την Ιλιάδα με τη χαρακτηριστική τους αξία. Ορισμένες φράσεις απηχούν μια παράξενη συγγένεια με το έπος κι ο έφηβος Τρώας που τον στέλνουν στον Άδη, ενάντια στη δική του επιθυμία μας θυμίζει τη σκηνή όπου ο Χριστός λέει στον Πέτρο: [...] και άλλος σε ζώσει, και οίσει όπου ου θέλεις. Τούτος ο τόνος δεν είναι αποσυνδεδεμένος απ' την ιδέα που ενέπνευσε τα Ευαγγέλια,καθώς η συναίσθηση της ανθρώπινης δυστυχίας αποτελεί προϋπόθεση για τη δικαιοσύνη και την αγάπη (σελ.65).

Τελικά η Σ.Βέιλ συμπεραίνει ότι "κανένα έργο απ ΄ αυτά που παρήγαγαν οι λαοί της Ευρώπης δεν είναι αντάξιο του πρώτου γνωστού ποιήματος που εμφανίστηκε ανάμεσά τους. Ενδέχεται ν' ανακαλύψουν εκ νέου το επικό πνεύμα όταν μάθουν πως δεν υπάρχει διαφυγή απ τη μοίρα, όταν μάθουν να μη θαυμάζουν τη βια κι όταν μάθουν να μην απαξιώνουν τους δυστυχείς. Είναι αμφίβολο πως κάτι τέτοιο θα συμβεί σύντομα"(σελ.69).

Αντώνης Μπουντούρης: Εκεί στον Έβρο

Κι ομως

Κοιτάζοντας ξανά τον χάρτη

είδα πως υπάρχουν ακόμα αυτοί

με τα φτερωτά φρύδια

που μιλούν λίγο

χτίζουν πεζούλες

τσαπίζουν

για να μεγαλώσει το βιός.

Πρόσωπα που δεν εχουν γονατίσει.

Δεόμενες μορφές ανάμεσα

στη Νύχτα και τον Ορθο.

Στα δυτικά

(πέρα απο το δάσος της Δαδιάς)

ο Φράγκος.

Στ΄ανατολικά

(πέρα απ'την Κορνοφωλιά)

ο Τούρκος.

Το όριο αυτοί.

Με το δάκρυ τους υγρό

να μη στερέψει το ποτάμι.

Ορτέγα Υ Γκάσσετ: Η εξέγερση των μαζών, εισαγωγή-μετάφραση-επιλεγόμενα Χρήστου Μαλεβίτση (τόμος 18 Άπαντα Χρήστου Μαλεβίτση ), εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2010.

Το διάσημο έργο του Ορτέγα Υ Γκάσσετ εκδίδεται στην Ισπανία γύρω στο 1930 αλλά είχε αρχίσει να το επεξεργάζεται σε διάφορες μορφές ήδη από το 1922. Μεταξύ δύο πολέμων που η φιλελεύθερη δημοκρατία δέχτηκε σκληρά κτυπήματα από τον ναζισμό, τον φασισμό και βέβαια τον μπολσεβικισμό αλλά και η Ευρώπη διαλύθηκε εντελώς από ποτάμια αίματος, ο συγγραφέας δηλώνει αμετανόητα οπαδός της δημοκρατίας αλλά και της Ενωμένης Ευρώπης η οποία θα έχει υπερβεί υποτίθεται τις επιμέρους εθνικές πραγματικότητες.
Η επιδίωξη αυτή ,όσο και να φαίνεται λογικά προκλητικό και παράδοξο, θεμελιώνεται στο συμπέρασμα "ότι η ανθρώπινη κοινωνία είτε το θέλει είτε όχι είναι πάντοτε αριστοκρατική από αυτή τούτη την ουσία της, μέχρι το σημείο να είναι κοινωνία μόνο στο βαθμό που είναι αριστοκρατική και παύει να είναι τέτοια όταν παύει να είναι αριστοκρατική. Βεβαίως μιλάω για κοινωνία και όχι για το κράτος"(σελ.48). Κάτι τέτοιο θυμίζει την άποψη του Β.Παρέτο ότι η "ιστορία είναι το νεκροταφείο των αριστοκρατιών" με την έννοια ότι η ιστορία συντίθεται από την διαμάχη μεταξύ ελίτ που επιχειρούν να εμφανίσουν το δικό τους συμφέρον ως συμφέρον μιας τάξης ή της κοινωνίας συνολικά. Είναι ενδεικτική η στάση του Λένιν που στο "Τι να κάνουμε" υποστηρίζει ότι οι εργάτες από μόνοι μπορούσαν να φτάσουν μόνο σε μεταρρυθμιστικά και όχι επαναστατικά αιτήματα, ώστε η επαναστατική τους συνείδηση θα έπρεπε να δημιουργηθεί εξωτερικά από την κομματική πρωτοπορία. Βεβαίως έτσι αναιρείται η μαρξική σκέψη ότι το κοινωνικό είναι προσδιορίζει την συνείδηση, όχι το αντίστροφο, αλλά αυτό έχει εν προκειμένω μικρή σημασία αφού αυτό που έπρεπε να επιτευχθεί ήταν να παρουσιαστεί το συμφέρον του κόμματος ως συμφέρον της μεγάλης κοινωνικής πλειοψηφίας.
Αλλά για να επανέλθουμε στο έργο: "στην εποχή μας είναι ο μαζάνθρωπος που κυριαρχεί, αυτός είναι που αποφασίζει. Τούτο δεν σημαίνει πως αυτό ακριβώς συμβαίνει στην περίοδο της δημοκρατίας, κατά την καθολική ψηφοφορία. Κάτω από την καθολική ψηφοφορία οι μάζες δεν αποφασίζουν ο ρόλος τους συνίσταται στο να υποστηρίζουν την απόφαση της μιας μειοψηφίας ή της άλλης. Αυτές οι μειοψηφίες παρουσιάζουν το "πρόγραμμά "τους- σπουδαία λέξη. Τέτοια προγράμματα βεβαίως είναι προγράμματα συλλογικής ζωής. Μ' αυτά καλούνται οι μάζες να δεχθούν ένα σχέδιο αποφάσεων"(σελ.82). Ενώ πιο εμφατικά θα καταλήξει "Μαζάνθρωπος είναι αυτός που η ζωή του στερείται από οποιονδήποτε σκοπό και απλώς σύρεται από το ρεύμα. Συνεπώς μολονότι οι δυνατότητες και η δύναμη του είναι τεράστιες, δεν οικοδομεί τίποτε (σελ.83).
Ο Ορτέγα Υ Γκάσετ καταλήγει πώς "η φιλελεύθερη δημοκρατία, βασισμένη στην τεχνική γνώση είναι ο ανώτατος τύπος δημόσιας ζωής που μέχρι τώρα αναγνωρίσαμε" , πως " ίσως αυτός ο τύπος ζωής να μην είναι ο καλύτερος που μπορούμε να φαντασθούμε αλλά κάθε καλύτερος από αυτόν πρέπει να διατηρήσει την ουσία αυτών των δύο αρχών" και πως "η επιστροφή σε οποιαδήποτε μορφή ύπαρξης κατώτερης από αυτήν του δέκατου αιώνα ισοδυναμεί με αυτοκτονία"(σελ.86).
Όμως ο μαζάνθρωπος σε αντίθεση με τον αριστοκράτη , που έχει ταυτίσει την ύπαρξη με τον αγώνα και την διάκριση, "έχει συνηθίσει να μην επικαλείται καμμιάν αυθεντία έξω από τον εαυτό του"(σελ.97). Συμπεραίνει ότι ο σημερινός Ευρωπαίος "κατέληξε να παραγάγη την πιο άρριζη ιστορία που γνωρίζομε (σελ.111), μάλιστα με την μορφή του συνδικαλισμού και του φασισμού δεν θέλει να δικαιολογεί την ορθότητα των πράξεων του(σελ.111).
Βαρβαρισμός είναι η "τάση για διάλυση της κοινοτικής ζωής" , ενώ η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι η "ύψιστη προσπάθεια για την οργάνωση της κοινοτικής ζωής" χάρις στον αυτοπεριορισμό της δημόσιας εξουσίας(σελ.114).
Παραδόξως ο Ο.Υ. Γκάσσετ καταλήγει σε ένα συμπέρασμα ίδιο με αυτό του Μάη του 68: " Το Κράτος αρχίζει με το να είναι απολύτως έργο φαντασίας. Η φαντασία είναι η απελευθερωτική δύναμη του ανθρώπου. Ένας λαός είναι ικανός να δημιουργήσει Κράτος κατά το μέτρο που είναι ικανός να φαντάζεται. Ώστε συμβαίνει σε όλους τους λαούς να υπάρχει ένα όριο στην εξέλιξή τους προς την κατεύθυνση του Κράτους, ακριβώς το όριο που θέτει η φύση στη φαντασία τους"(σελ. 207).

Σοφία Κανταράκη, Η προφητεία του αίματος- ιστορικό μυθιστόρημα, Εναλλακτικές Εκδόσεις

Το βιβλίο της Σ.Κανταράκη συνεχίζει την παράδοση του ιστορικού μυθιστορήματος που διαμόρφωσαν συγγραφείς όπως ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης  με τους «Έμπορους των Εθνών», ο Άγγελος Τερζάκης με την «Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ» και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος με το «Γεννήθηκα το 1402».

Η περίοδος που αναφέρεται είναι το Βυζάντιο κατά την εποχή που αυτοκράτορας ήταν ο Αλέξιος Α’ Κομνηνός και είχε ξεκινήσει να δέχεται τις ανεξέλεγκτες κατ’ αρχάς και στην συνέχεια πιο οργανωμένες επιθέσεις από την Δύση.

Η συγγραφέας με αριστοτεχνικό τρόπο μας περιγράφει την ατμόσφαιρα της εποχής, τα ήθη και τις συνήθειες, τον καθημερινό τρόπο ζωής  που επικρατούσαν στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (όπως και είναι η ακριβής ονομασία του Βυζαντίου) σε σχέση με ότι επικρατούσε στον τότε δυτικό κόσμο. Είναι προφανής η εξοικείωση της με την εποχή που αναφέρεται και αυτό μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι η μεταπτυχιακή της διατριβή έχει ως θέμα την «Εικόνα του Δυτικού μέσα από την Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής».

Το πρόσωπο κλειδί που διηγείται τα γεγονότα που εξιστορούνται είναι η υπηρέτρια της Άννας Κομνηνής. Όπως αποκαλύπτεται  κατά την εξέλιξη της διήγησης η ονομασία του μυθιστορήματος αφορά αρκτικόλεξο, γράφει: «ο μοναχός της είχε, επίσης, εξομολογηθεί ότι η προφητεία του αίματος μπορεί να λειτουργεί ως αρκτικόλεξο, δηλαδή τα γράμματα «Α-Ι-Μ-Α» να αφορούν τα αρχικά των αυτοκρατόρων που θα κυβερνούσαν την Αυτοκρατορία. Τα επικρατέστερα ονόματα ήταν Αλέξιος, Ιωάννης, Μανουήλ και Ανδρόνικος» (σελ.112).  

Η περιγραφική ικανότητα της Σοφίας Κανταράκη παρασέρνει τον αναγνώστη να ζήσει άμεσα τα γεγονότα που εξιστορούνται. Να παρακολουθήσει  τις προσπάθειες που έκανε ο κόσμος  του Βυζαντίου να αντιμετωπίσει τις πολυποίκιλες απειλές. Την αναμφισβήτητη ωριμότητα που διέθετε ο πολιτισμός και τον διέκρινε από κάθε άλλο, προκαλώντας όμως σε πολλές περιπτώσεις  όχι τόσο τον θαυμασμό αλλά τον φθόνο.

Στο σημείο που αναφέρονται τα πνευματικά ενδιαφέροντα της Άννας  Κομνηνής  μας δίνεται όλο το εύρος των πνευματικών δραστηριοτήτων του βυζαντινού κόσμου, που περιλάμβανε το διόλου ευκαταφρόνητο έργο της διάσωσης των αρχαιοελληνικών και ελληνιστικών κειμένων  αλλά και του γόνιμου προβληματισμού πάνω σε αυτά. Γράφει λοιπόν: «Άλλωστε, η περισυλλογή και η μελέτη χειρογράφων στα μοναστήρια της Πόλης λειτουργούσε για την Άννα συμπληρωματικά στη μόρφωση της και φαινόταν ειλικρινά να την συνεπαίρνει η διαδικασία. Είχε διαβάσει για τον Λέοντα τον Μαθηματικό, τον Σοφό, όπως είθισται να τον αποκαλούν, ο οποίος είχε ταξιδέψει  σε διάφορα μέρη της Αυτοκρατορίας μελετώντας στις βιβλιοθήκες και στα αρχεία μοναστηριών σπάνια χειρόγραφα μαθηματικών αλλά και αστρονομίας, τα οποία δεν είχαν μελετηθεί από κανένα και περίμεναν τον σωτήρα τους, για να τα φέρει επιτέλους στο φως. Αν και ο Λέων είχε διασώσει μέσα στο ημίφως των μοναστηριακών εργαστηρίων, στα περίφημα καλλιγραφεία, τα ειδικά εργαστήρια αντιγραφής, χειρόγραφα μεγάλων Ελλήνων επιστημόνων όπως  του Απολλωνίου, του Περγαίου, του Θεωνά του Αλεξανδρέως, δυστυχώς στην Πόλη δεν συζητούν πια για το μεγάλο συγγραφικό του έργο, εκτός από κάποια σχόλια του μεγάλου Ευκλείδη. Η Άννα γνώριζε, επίσης, και για το χειρόγραφο που είχε χαρίσει ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Φωκάς στον Μοναχό  Αθανάσιο τον Αθωνίτη, τη Βοτανική του Διοσκουρίδη. Αυτό βρισκόταν στη βρισκόταν στη βιβλιοθήκη της Λαύρας του κυρού Αθανασίου στο Άγιο Όρος, με πληθώρα πληροφοριών ιατρικής και φαρμακολογίας, με πολυάριθμες μικρογραφίες, ολοσέλιδες εικονογραφήσεις φυτών με αλφαβητική σειρά, καθώς και εικόνες φιδιών, εντόμων, ζώων και πτηνών. Χάρη στη φιλοπονία, τον ζήλο και την φροντίδα που έδειξαν τέτοιοι θιασώτες των γραμμάτων, πολλά χειρόγραφα των αγαπημένων της αρχαίων φιλοσόφων, αφού αντιγράφτηκαν, συνοδεύτηκαν από φιλοσοφικά, ερμηνευτικά και φιλολογικά σχόλια, βρήκαν επιτέλους τη θέση που τους αξίζει στις βασιλικές βιβλιοθήκες. Το πνεύμα του Ομήρου, του Δημοσθένους, του Αριστοτέλους, του Πλάτωνος, και πολλών άλλων φώτιζε την Πόλη»(σελ.62).

Στο  ίδιο πνεύμα η συγγραφέας επανέρχεται στην πνευματική καλλιέργεια της Άννας.  Αναφέρει ότι κατά το παράδειγμα του Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου «χανόταν, όπως και εκείνος, κυριολεκτικά στα έργα του Σκυλίτζη και του Ατταλειάτη, του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Ευκλείδη», ενώ «χαιρόταν το γέλιο του Δημόκριτου και θαύμαζε το δάκρυ του Ηράκλειτου»(σελ.66). Σε ένα άλλο σημείο γράφει « η μελέτη κειμένων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας αλλά και των επών του Ομήρου δεν έλειπε εδώ και χρόνια από το σπουδαστήριο στο  Παλάτι, ως καθημερινή και απαραίτητη ενασχόληση για την τροφή της ψυχής αλλά και τη σωστή συγκρότηση της προσωπικότητας»(σελ.187).

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι λεπτομέρειες από την καθημερινότητα των λαών της Δύσης από την μια μεριά και του Βυζαντίου από την άλλη.  Οι πρώτοι πρόκειται για φυλές που μόλις έβγαιναν από το πρωτογενές στάδιο της φυλετικής ζωής και η γνωριμία με τον χριστιανισμό μπορεί σταδιακά να τον μεταλλάσσει  όμως κάποιες συνήθειες όπως η τακτική καθαριότητα ή ακολουθία κάποιων κανόνων στην διατροφή δεν παύουν να τον ξενίζουν  και να τους δύσκολο να τους αποδεχθούν.

Η μοναστική ζωή από την άλλη πλευρά παρουσιάζει μια υποδειγματική ωριμότητα. Η χειρωνακτική εργασία υπηρετεί το πνευματικό έργο. Η  άσκηση και η διακονία  προετοιμάζουν καθημερινά την «καλή αλλοίωση» δηλαδή την ένωση, κατά χάριν,  της ανθρώπινης  ύπαρξης με τις ενέργειες του Θεού. Όλα τα γεγονότα της καθημερινής ζωής αποκτούν νόημα στο βαθμό που είναι πρόγευση της αιωνιότητας.

Η συγγραφέας μας περιγράφει τις προσπάθειες των δυτικών λαών να εισέλθουν στην αυτοκρατορία. Σε αρκετές περιπτώσεις θα χρησιμοποιηθούν από τον αυτοκράτορα σαν στρατιώτες, σε άλλες όμως διάφοροι τυχοδιώκτες όπως ο Πέτρος ο Ερημίτης θα προετοιμάσουν την μεγάλη καταστροφή του 1204, από την οποία το Βυζάντιο ποτέ δεν θα μπορέσει να συνέλθει.  Τα πλούτη  του Βυζαντίου, η πρωτοποριακή οργάνωση της Κωνσταντινούπολης , η εντυπωσιακή αμυντική του διάταξη, η εξαιρετικά πλεονεκτική του θέση μετέτρεψαν τον αρχικό θαυμασμό σε φθόνο. Όπως γράφει « η πόλη με τα εντυπωσιακά και τρομακτικά χαρακτηριστικά της μόνο μαγεία σκορπούσε αλλά και φθόνο σε όσους δεν την αισθανόταν. Οι Δυτικοί δεν μπορούσαν να αντιληφθούν την ιερότητα και την ουσία της ταυτότητας της.  Η όψη των οικοδομημάτων της και η θέα τους καθήλωνε και προκαλούσε τη δυτική φιλοχρηματία και απληστία τους»(σελ.138).

Το βιβλίο ολοκληρώνεται με τον θάνατο του Αλέξιου, την άνοδο  στον θρόνο του υιού του Ιωάννη και την απομάκρυνση της Άννας σε μοναστήρι μετά την αποτυχία να αναλάβει η ίδια τον θρόνο.  Η συγγραφέας κατόρθωσε με τρόπο γλαφυρό να αποδώσει την ατμόσφαιρα μιας σημαντικής εποχής του κόσμου του Βυζαντίου,  την αδιάκοπη προσπάθεια του να αντιμετωπίσει τις συνεχείς απειλές, το πνευματικό μέγεθος που τον διέκρινε  όπου η ορθόδοξη πίστη συνδυάστηκε με την διάσωση και την μελέτη της κλασσικής σκέψης. Οι ανθρώπινοι χαρακτήρες  φαίνονται να παίζουν ένα σημαντικό ρόλο αλλά τελικά να κάμπτονται από την δυναμική των γεγονότων, δηλαδή τελικά της ίδιας της ιστορίας που τους ξεπερνά.

Κριστόφ Γκιλλουί: No society- το τέλος της μεσαίας τάξης της Δύσης, μετάφραση -εισαγωγή Χριστίνα Σταματοπούλου, Εναλλακτικές Εκδόσεις -Γαλλικό Ινστιτούτο και Γαλλική πρεσβεία, Δεκέμβριος 2019.

Πριν μερικές στην πλατεία της Ομόνοιας, στο κέντρο της Αθήνας, ξέσπασε μια εθνοτική σύγκρουση. Δεκάδες Πακιστανοί στράφηκαν ένοπλοι εναντίον Αφγανών με αποτέλεσμα δύο νεκρούς, ενώ οι δράστες ακόμη δεν έχουν εντοπιστεί. Πρόκειται δηλαδή για σύγκρουση μεταξύ μεταναστών για τον έλεγχο παράνομων δραστηριοτήτων, και όχι μεταξύ ντόπιων και αλλοδαπών. Τέτοια και παρόμοια φαινόμενα που δείχνουν την αποτυχία ενσωμάτωσης των μεταναστών και την αρνητική επίδραση στην ζωή της παλαιάς μεσαίας τάξης ερμηνεύει ο Κ. Γκιλλουί.
Η παγκοσμιοποίηση ωφέλησε ορισμένες επιχειρήσεις και την Κίνα όμως έπληξε καίρια την μεσαία τάξη της Δύσης. Η τελευταία αντιμετωπίζεται από ηγέτες όπως η Χ.Κλίντον με περιφρονητικό τρόπο. Η κοινωνική διαμαρτυρία εκπροσωπείται από το Εθνικό Μέτωπο που "θα ριζώσει σταδιακά, από τις "εξ ανάγκης περιαστικές" περιοχές, εργατικά φρούρια της αποβιομηχάνισης, μέχρι τις αγροτικές περιοχές και τις μικρές πόλεις. Κατηγορίες αποκλίνουσες μέχρι χθες, εργάτες, αγρότες, υπάλληλοι, αυτοαπασχολούμενοι, σταδιακά συγκλίνουν στην ίδια αμφισβήτηση, ενωμένες από το ίδιο αίσθημα πολιτισμικής και γεωγραφικής υποβάθμισης"(σελ.45). Η επαρχία της Λωρραίνης είναι ένα χαρακτηριστικό δείγμα της αποβιομηχάνισης. 
Τα αρνητικά χαρακτηριστικά συμπληρώνεται με την διάρρηξη των σχέσεων μεταξύ ανώτερων και κατώτερων στρωμάτων . Η ελίτ επιλέγουν τον δρόμο της απόσχισης από την υπόλοιπη κοινωνία(σελ.115). Συγχρόνως η "απάτη της ανοιχτής κοινωνίας ή της ανοιχτής πόλης προσφέρει στον κόσμο των επάνω μια ηθική υπεροχή που του επιτρέπει να αποκρύβει την πραγματικότητα της γεωγραφικής και πολιτισμικής αναδίπλωσής του. Η "open society" αποτελεί σίγουρα το μεγαλύτερο fake news των τελευταίων δεκαετιών. Στην πραγματικότητα, η ανοιχτή και παγκοσμιοποιημένη κοινωνία είναι ακριβώς η κοινωνία της αναδίπλωσης του κόσμου των ελίτ στα οχυρά του, στις δουλειές του, στα πλούτη του"(σελ.117,118). Να συμπληρώσουμε ότι ο όρος "ανοιχτή κοινωνία" ελάχιστη σχέση έχει με το νόημα που της απέδιδε ο Κ.Πόππερ.
Παρόμοια η "άρνηση να ληφθούν υπόψη οι συνέπειες του πολυπολιτισμικού μοντέλου και ο αντίκτυπος των μεταναστευτικών ροών είναι ενδεικτικός ενός κόσμου των ελίτ που αδιαφορεί πλήρως για την τύχη των λαϊκών τάξεων"(σελ.159). Διότι "η ένταξη των νεοεισερχόμενων θα πραγματοποιηθεί ή θα αποτύχει στο περιβάλλον των λαϊκών τάξεων και όχι στους κύκλους των ελίτ"(σελ.160). Ενδεικτικές είναι οι δυσμενείς συνέπειες στο σουηδικό κοινωνικό μοντέλο από την άφιξη νέων πληθυσμών κυρίως μετά το 2016(σελ.164).
Τελικά "σε αυτό το πλαίσιο κατάρρευσης των προτύπων ενσωμάτωσης, ο πολυπολιτισμός μεταβάλλεται σε μια βόμβα διασποράς που εκρήγνυται και διαχέεται στα τυφλά, σε όλες τις κοινωνικές, εθνοτικές, θρησκευτικές, ή πολιτισμικές ομάδες"(σελ.179).
Απέναντι σε αυτή την κατάσταση , ο συγγραφέας, βλέπει να υψώνεται μια "soft power" των λαϊκών τάξεων που ασκούν μια απρόβλεπτη πίεση στις ελίτ. Είναι απαραίτητο για να ξεπεραστούν τα προβλήματα ένα τμήμα τουλάχιστον των ανώτερων τάξεων να "επανενταχθεί στο εθνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ασκείται η αλληλεγγύη"(σελ.189). Τα επιχειρήματα του θα θεμελιωθούν σε σκέψεις του παλαίμαχου σοσιαλιστή Ζ.Π.Σεβενεμάν. Αλλά και σε ομιλία του ηγέτη του Γ.Κ.Κ. Ζώρζ Μαρσαί που υποστήριζε ότι "ήταν απαράδεκτο να αφήνουμε να εισέρχονται νέοι μετανάστες εργαζόμενοι στη Γαλλία όταν η χώρα μας έχει σχεδόν 2 εκατομμύρια ανέργους Γάλλους και μετανάστες"(σελ.213). Τίς ίδιες αντιρρήσεις εκφράζει ο πρωθυπουργός του Ισραήλ στην άφιξη νέων πληθυσμών από την Αφρική (σελ.225).
Το έργο του Κ.Γκιλλουί μας βοηθά να ερμηνεύσουμε την αιφνίδια εμφάνιση των "κίτρινων γιλέκων" ή την διάλυση των παραδοσιακών κομμάτων. Η πορεία αντιστροφής της παγκοσμιοποίησης έχει ξεκινήσει και είναι δύσκολο να σταματήσει.

Ο "προλεταριακός διεθνισμός" της κ.Γιάννας Αγγελοπούλου

Λέει η κ.Αγγελοπούλου σε συνέντευξη της στο σημερινό "Βήμα":

" μια φωτισμένη ανάγνωση της Επανάστασης δεν αναζωπυρώνει κάποιο μίσος μεταξύ των δύο λαών, αλλά εμπεδώνει αρχές, όπως η ελευθερία, η αξιοπρέπεια, η ανεξαρτησία, το δίκαιο".

Ότι πλέον ένα μέρος της ελίτ που έχει αποφασίσει να ενδώσει στις πιέσεις του νεο-οθωμανισμού χρησιμοποιεί τις ίδιες ακριβώς ιδεοληψίες που χρησιμοποιούν οι εθνοαποδομιστές που προέρχονται από την αριστερά αφού συχνά μπορεί να έχουν διαφορετικές αφετηρίες αλλά μοιράζονται τις ίδιες επιδιώξεις είναι πλέον ένα πραγματικό γεγονός, ακόμη και αν αυτό προκαλεί κωμικούς συνειρμούς. Τι θέλει να μας πει η κ.Αγγελοπούλου ότι στην οθωμανική αυτοκρατορία υπήρχαν προλετάριοι που αντιστρατεύονταν την ιμπεριαλιστική στρατηγική του σουλτάνου, μήπως υπήρχε και οθωμανική αστική τάξη, ή μήπως οι Οθωμανοί προλετάριοι στρέψανε τα όπλα στους αξιωματικούς τους και ενώθηκαν στην μάχη με τους Έλληνες προλετάριους; Ποιά είναι όμως τα γεγονότα που μπορεί να αναζωπυρώσουν το μίσος μεταξύ των δύο λαών; Μήπως η μάχη στα Δερβενάκια που αποδεκατίστηκε μέχρι ενός ο τουρκικός στρατός, μήπως η μάχη στο Βαλτέτσι, μήπως στη Τριπολιτσά; Μήπως δεν πρέπει να γράφουμε για το Μεσολόγγι , ότι οι Έλληνες έτρωγαν σκυλιά και άλογα για να ζήσουν, ότι τελικά αποδεκατίστηκαν κατά την έξοδο; Μήπως θα πρέπει να αποσιωπήσουμε και τα κείμενα του Α.Κοραή που περιγράφουν την τουρκοκρατία με τα πιο μελανά χρώματα. Όλα αυτά κυρία Αγγελοπούλου πρέπει να τα αποσιωπήσουμε όπως έκανε η κ. Ρεπούση για τα δεινά των Ελλήνων κατά την μικρασιατική καταστροφή ώστε να μην "αναζωπυρώσουμε το μίσος μεταξύ των λαών";Ας είμαστε λοιπόν προετοιμασμένοι η χώρα δεν ετοιμάζεται για αντίσταση στον νεο-οθωμανισμό αλλά για παράδοση. Από την κ. Αγγελοπούλου δεν πρόκειται να ακούσουμε αλήθειες, αλλά μισόλογα και ιδεοληψίες υποτέλειας στον Ερντογάν. Θα την συμβουλεύαμε να τα εγκαταλείψει, να παραιτηθεί και αν θέλει να αφήσει κάτι θετικό για την υστεροφημία της να χρηματοδοτήσει την αγορά μιας φρεγάτας όπως είχε κάνει κάποτε ο Αβέρωφ με το ιστορικό θωρηκτό που φέρει το όνομά του.