Κυριακή 27 Νοεμβρίου 2022

Ι.Δραγούμης: Ελλαδισμός-Ελληνισμός, Μεγάλη ιδέα και μικροελλαδισμός



Παρότι ο Δραγούμης έχει έναν εξελισσόμενο λόγο σε ένα από τα οποία παραμένει σταθερός είναι η αντιθεση στον "ελλαδισμό" και η αφοσίωση στην ένωση των εδαφών όπου κυριαχεί πληθυσμικά ο ελληνισμός. Για αυτό τον λόγο σε αντίθεση με τους μοναρχικούς τηλεγραφούσε, το 1915, από την Πετρούπολη όπου ήταν πρεσβευτής ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να μπει στον πόλεμο μαζί με την Αντάντ ώστε να είμαστε σε θέση να διεκδικήσουμε περιοχές από την Κύπρο ώς την Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη. Την πεποίθηση του αυτή επαναλαμβάνει σε διάφορα μεταγενέστερα άρθρα του. Στο Β' Υπόμνημα στο Παρίσι για την Ειρήνη το 1919 διεκδικεί μετά την διάλυση της Οθωμανικής αυτοκτατορίας ότι κερδίσαμε με την Συνθήκη των Σεβρών αλλά και τις περιοχές του Αιδινίου, της Προύσσας και του Πόντου ώστε στην Τουρκία , μετά την αφαίρεση των εδαφών αυτών, να μείνει μια περιοχή όπου θα υπερέχει μεν το τουρκικό στοιχείο αλλά και ο ελληνισμός που κατοικεί σε αυτά θα έχει κατοχυρώσει πλήρη πολιτικά δικαιώματα.
Στο άρθρο στο "Νουμά"(6.5.1907) με τίτλο "Οι Ελλαδικοί" γράφει σκέψεις που αποτελούν καταδίκη του μικροελλαδισμού:
"Θέλω να προσπαθήσω να δω σήμερα πως οι Έλληνες αυτοί που ζούνε στο Βασίλειο, παραστράτισαν και κατάντησαν Ελλαδικοί. Το Κράτος, το Βασίλειο, η ελεύθερη Ελλαδα έγινε για να μπορούν ελεύθερα οι Έλληνες να στήσουν εκεί το εργαστήρι που θα προετοίμαζε την ένωση της φυλής. Ένα εργαστήρι ήταν να γίνη και έγινε το Κράτος. Αλλά μόλις έγινε το Κράτος οι Έλληνες που κάθονταν στη μικρή Ελλάδα άρχισαν να ξεχνούν για ποιό σκοπό είχε γίνει το Κράτος. Και σιγά σιγά, στο μυαλό τους, το Ελληνικό Κράτος, το Βασίλειο, η μικρή Ελλάδα, γίνηκε ένα με την Ελληνική φυλή. Γενίκεψαν το νόημα "Κράτος" και είπαν : κάθε κράτος έχει λαό άρα και το Ελληνικό κράτος έχει Ελληνικό λαό. Και έπειτα λαός και έθνος και κράτος έγιναν σαλάτα στο κεφάλι τους. Τους γέλασαν οι λέξεις, τους κακόμοιρους! Και μονάχα όταν βρίσκονται Κρητικοί ν' αναστατόνουν την Κρήτη και Βούλγαροι να ξεπατόνουν τη Μακεδονία και τη Θράκη, ξαναθυμούνταν οι Έλληνες του Κράτους πως κάποιοι Έλληνες ζουν ακόμα εκει πέρα έξω από την Ελλάδα, Τουρκομερίτες και για λίγον καιρό το νόημα "Έθνος" έπαιρνε πάλι κάποια πλατύτερη , πιο φεγγερή και ομορφότερη χρωματισιά. Μόλις όμως ησύχαζαν λιγάκι οι Κρητικοί, ή κρύβονταν οι Βούλγαροι προσεχτικά για να γελούν τον κόσμο καλύτερα, οι Έλληνες "οι αυτόχθονες" έσβυναν πάλι από τον νού τους κάθε Τουρκομερίτη "ετερόχθονα", και το "έθνος" μίκραινε, μίκραινε και στένευε ως που καταντούσε πάλι "λαός" και "κράτος"...Οι Ελλαδικοι είνε αλλοιωτικοί από τους Έλληνες. Πρέπει πρώτα να ξεφορτωθούν τον Ελλαδισμό τους οι Έλλαδικοί για να γίνουνΈλληνες...Το πρόβλημα είναι πως θα ενωθούμε μια ώρα αρχήτερα. Και για να λυθή αυτό το πρόβλημα δε θα δουλέψουν μονάχα οι Ελλαδικοί ούτε μονάχα οι Τουρκομερίτες, θα δουλέψη όλη η φυλή. Αντί να καταγίνονται οι Ελλαδικοί να ρίχνουν την ευθύνη στους αλύτρωτους και αυτοί πάλε στους Ελλαδικούς, θα δουλέψουν και κείνοι και τούτοι αντάμα για το μοναδικό τωρινό σκοπό: την ένωση της φυλής σ' ένα κράτος Ελληνικό μεγάλο"(Ι.Δ., Άπαντα, γ' τόμος, εκδόσεις Έκτωρ,σελ.50,54,55).

Γιατί ο Ι.Δραγούμης δεν ήταν αντικομμουνιστής






Στο βιβλίο του "Ασυμβίβαστος" και σε διάφορες συνεντεύξεις που έδωσε ο καθηγητής Ι.Μάζης προσπαθεί να τεκμηριώσει τον χαρακτηρισμό του πρωτοφασίστα και για αυτό ατεκμηρίωτα τον χαρακτηρίζει αντικομμουνιστή. Η τελευταία έννοια δεν παραπέμπει στην διαφοροποίηση με την θεωρία και την πρακτική όσων επικαλέστηκαν τον Μάρξ και τον Ένγκελς αλλά για μια ιδεολογία που θεωρεί ότι το κράτος πρέπει να έχει ιδεολογία και πρακτική κατά όσων συμμερίζονται τέτοιες απόψεις.
Όμως ο Δραγούμης και στην πρώτη περίοδο του στοχασμού του στον διάλογο με τον Γ.Σκληρό καταλήγει ότι αφού ο ελληνισμός ενώσει τα εδάφη όπου κατοικούν ελληνικοί πληθυσμοί, όπως έκαναν οι Ιταλοί δεν θα είχε αντίρρηση ούτε για τον κοσμοπολιτισμό ούτε για τον ανθρωπισμό. Παραμένει φίλος με τον σοσιαλιστή Ν.Γιαννιό ο οποιος υπήρξε από τους πρωτεργάτες του ΣΕΚΕ και χρηματοδοτούσε την σοσιαλιστική-δημοτικιστική εφημερίδα "Λαός" που έβγαζε ο τελευταίος στην Κωνσταντινούπολη. Στο έντυπο του "Πολιτική Επιθεώρηση" έγραφαν φίλοι του σοσιαλδημοκράτη Α.Παπαναστασίου όπως ο Α.Σβώλος. Βέβαια ήταν καλός φίλος του Γ.Κορδάτου στον οποίο έδινε άρθρα του να δημοσιευτούν στον "Ριζοσπάστη". Έχουμε τρία γνωστά άρθρα του Ι.Δραγούμε με σοσιαλιστικό προσανατολισμό : "Τι είναι σοσιαλισμός" και "Σοσιαλιστική Πρωτομαγιά Α'" και "Σοσιαλιστική Πρωτομαγιά Β'"
Στο Ημερολόγιο του στις 13 Φεβρουαρίου 1919 ερμηνεύει την σοβιετική επανάσταση. Δεν την θεωρεί αποκλειστικά ρώσικο φαινόμενο, αλλά ισχυρίζεται ότι αν δεν βελτιωθεί η θέση των εργαζόμενων θα επεκταθεί σε όλη την Ευρώπη: « μήπως αν οι αισχροκερδείς εμπορευόμενοι και κεφαλαιοκράτες εξακολουθούν να λυμαίνονται τα κράτη αυτά και κάνοντας τους λαούς να πεινούν και να κακοπερνούν, δε θα φυτρώσει μόνος του ο μπολσεβικισμός; Τι άλλο είναι ο μπολσεβικισμός, βρε αθεόφοβοι, παρά καθαρός και άκρατος σοσιαλισμός που κάνει κράτος δημοκρατικοσοσιαλιστικό; Αν θέλετε να γλυτώσετε από το μπολσεβικισμό, τι υποστηρίζεται τους αισχροκερδείς; Τι αφήνετε τους λαούς σας να ψοφούν από την πείνα; Τι τους επιβάλλεται βάρη οικονομικά αβάσταχτα, ασήκωτα; Τι κάνετε χρέη δυσθεώρητα; Τι εξακολουθείτε να εφαρμόζεται τα ιμπεριαλιστικά δαπανηρά σας σχέδια; Τι πηγαίνετε με στρατούς και στόλους στη Ρωσία για να πολεμήσετε το μπολσεβικισμό που τον θέλουν οι Ρώσοι γιατί έτσι θέλουν;»
Στις 14 Μαρτίου 1919 εξηγεί πως μεταβαίνει από το Εγώ στο Εμείς: «Μα ο αρχικός εγωισμός μεταμορφώνεται με τον καιρό , και σ΄έναν πολιτισμένο άνθρωπο και σε μια πολιτεία έχει καταντήσει , αυτοθυσία και αυταπάρνηση και αγάπη , και ο πατριωτισμός , αλληλεγγύη (σολινταρισμός ) ο σοσιαλισμός , και αλληλοβοήθεια η ηθική. Καταντάς συ ο εγωιστής να θυσιάζεις και τη ζωή σου για την αγάπη σου, για μια ιδέα σου, για ένα αίσθημα σου, και ξεχνάς τον εαυτό σου, γίνεσαι άλλος άνθρωπος» .
Στην ίδια ημερομηνία σημειώνει ότι διαβάζει την «Humanite» «γιατί ξεσκεπάζει όλα τα ψέματα των ιμπεριαλιστών του καπιταλισμού (κεφαλαιοκρατίας), των επισήμων ανθρώπων, και βλέπω την «αλήθεια» δηλαδή τα ελατήρια αυτών όλων, όπως και των σοσιαλιστών που και αυτοί είναι εγωιστές σαν τους άλλους, μα θέλουν τη δημιουργία μιας νέας κοινωνίας, μιας νέας τάξης πραγμάτων όπου περισσότεροι να βγαίνουν ωφελημένοι στη γενική κοινωνική οικονομία» .
Στις 17 Μαρτίου 1919 σημειώνει: «συμφωνεί η διάθεσή μου με τους μπολσεβίκους α) γιατί αποκρούουν την ξενική επέμβαση στον τόπο τους, β) γιατί πολεμούν τις ιμπεριαλιστικές κυβερνήσεις Γαλλίας και Αγγλίας, γ) γιατί προσπαθούν να καλητερέψουν τη θέση των Ρώσων γεωργών και των εργατών» .
Χαρακτηριστικά είναι και όσα σηµειώνει ο Κορδάτος, Γ. στο έργο του Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, τόµος13, εκδόσεις 20ος Αιώνας, σ. 541, µε αφορµή τη δολοφονία του ∆ραγούµη:
«Η πράξη αυτή είναι καθαρή δολοφονία. Ο ∆ραγούµης δεν είχε καµιά ανάµιξη στην απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου. Είµαι σε θέση να ξέρω ότι διαφωνούσε µε τους άλλους αντιβενιζελικούς πολιτικούς αρχηγούς. Ερχόταν ταχτικά στο “Ριζοσπάστη”και δυο τρεις φορές µου έδωσε ανυπόγραφα άρθρα µε απόχρωση σοσιαλιστική και τα δηµοσίευσα. Ο άλλοτευπερεθνικιστής ∆ραγούµης αυτόν τον καιρό συµπαθούσε το σοσιαλισµό και επειδή έκανε και πρεσβευτής στην Πετρούπολη και ήξερε τα αίσχη και τα τροµοκρατικά όργια του τσαρισµού, δικαιολογούσε τους Ρώσους µπολσεβίκους για τη δικτατορία τους».

Κυριακή 6 Νοεμβρίου 2022

Ηρωϊκός μηδενισμός και σκεπτικισμός: Ι.Δραγούμης και Π.Κονδύλης

Ο Ι.Δραγούμης σε νεαρή ηλικία






Οι φιλοσοφικές επισημάνσεις του Ι.Δραγούμη, όπως ίσως και όλο το έργο του, είναι αποσπασματικές και σχεδόν αφοριστικές-επιγραμματικές. Σε ένα από τα πρώτα έργα του " Ο ελληνισμός μου και οι Έλληνες"(Εκδόσεις των Φίλων) γράφει "αρνούμαι κάθε πραγματικότητα. Πραγματικότης είναι η φαντασία μου"(σελ.46). Η επισήμανση είναι προδρομική και εκφράζει την ρομαντική του ιδιοσυγκρασία. Στις 8.2.1919 αποφαίνεται "Θεός δεν υπάρχει"(Ημερολόγιο, στ' τόμος, σελ.40).
Το έργο του Ι.Δραγούμη και του Π.Κονδύλη γράφεται μετά τον θάνατο του Θεού. Για αυτό και οι δύο καταλήγουν σε σκεπτικισμό, στον σχετικισμό και σε ένα κόσμο όπου η ύπαρξη ταυτίζεται με τον αγώνα. Βεβαίως στον δεύτερο τα συμπεράσματα είναι προϊόν μιας βαθιάς εποπτείας του φιλοσοφικού στοχασμού από την εποχή των Κυνικών, των Σοφιστών, του Πλάτωνα μέχρι τον Μάρξ, τον Χέγκελ, τον Νίτσε, τον Μ.Βέμπερ.
Ο Π.Κονδύλης στο "Ισχύς και Απόφαση" σε μια απο τις εμβληματικότερες φράσεις του γράφει: "η έσχατη πραγματικότητα συνίσταται από υπάρξεις, άτομα ή ομάδες, που αγωνίζονται για την αυτοσυντήρησή τους και μαζί, αναγκαστικά για την διεύρυνση της ισχύος τους, γι' αυτό συναντώνται ως φίλοι ή ως εχθροί και αλλάζουν τους φίλους και τους εχθρούς ανάλογα με τις ανάγκες του αγώνα για την αυτοσυντήρησή τους και τη διεύρυνση της ισχύος τους"(σελ.213).
Το "Σταμάτημα" ο Δραγούμης το έγραψε τους τελευταίους μήνες του 1917, ενώ ήταν εξόριστος στην Κορσική και θα κυκλοφορήσει για πρώτη φορά το 1926 από τον αδερφό του Φίλιππο Δραγούμη(εκδόσεις Πέλλα, Θεοφ.Παπαδόπουλος). Το μεγαλύτερο μέρος αποτελείται από μικρά πεζά διηγήματα ενώ το περιλαμβάνει τους φιλοσοφικούς στοχασμούς. Αφετηρία είναι το Εγώ : "όργανο της γνώσης είμαι εγώ, με ό,τι έχω και δεν έχω, αρχίζοντας από το σώμα-ψυχή μου και τελειώνοντας στο πνεύμα μου, που είναι η συνείδηση, η ανώτερη ιδιότητα του είναι μου. Εγώ είμαι το κριτήριο του κόσμου"(σελ.131). Η σκέψη αυτή παραπέμπει λιγότερο στον Νίτσε και περισσότερο στον Στίρνερ και θα γίνει στο έργο του, όπως επεσήμανε ο Γ.Θεοτοκάς, "η πρώτη μελέτη του εσωτερικού ανθρώπου". Ο αγώνας χαρακτηρίζει την ύπαρξη: "η ύπαρξη μου είναι αδιάκοπος ανταγωνισμός, είναι η σχέση της πάλης της ζωικής μου δύναμης με τους εχθρούς της. Το ότι ζω το ξέρω, γιατί παλαίβω,ζω, γιατί επιθυμώ και γιατί θυμούμαι, δηλαδή θέλω, αισθάνομαι και στοχάζομαι. Ή μάλλον ένα μόνο ξέρω, ότι παλαίβω και θυμούμαι, δηλαδή ότι θέλω, αισθάνομαι και στοχάζομαι. Αν αυτό ονομάζεται ύπαρξη ή αλλιώς, δε με μέλει"(σελ.133).
Στην συνέχεια ο Δραγούμης συμπεραίνει ότι η αλήθεια είναι υποκειμενική και για αυτό σχετική: "η αλήθεια λοιπόν είναι υποκειμενική, είναι δική μου, δική σου, δική του αλήθεια. Δεν υπάρχει μόνο μια αλήθεια, η δική μου, υπάρχουν τόσες αλήθειες, όσοι και άνθρωποι στη γη επάνω, τωρινοί και περασμένοι και μελλόμενοι. Η αλήθεια είναι υποκειμενική και σχετική, γιατί το κριτήριο και το κρινόμενο είναι το ίδιο πράμα, είμαι εγώ. Η αλήθεια είναι υποκειμενική και ότν το κρινόμενο δεν ειμαι εγώ, γιατί, για να λάβω συνείδηση ενός φαινομένου, πρέπη να περάση από μέσα μου, πάλι εγώ είμαι το κριτήριο και το μέτρο"(σελ.135,136). Στην συνέχεια η σκέψη αυτή θα διευρυνθεί περισσότερο: "ψυχή δεν υπάρχει, κόσμος δεν υπάρχει, θεός δεν υπάρχει. Τι υπάρχει; Μου φαίνεται πως υπάρχω εγώ, δηλαδή ζωή υπάρχει, καθώς μου φαίνεται"(σελ.147).
Η ζωή τελικά όπως και στον Π.Κονδύλη είναι επιδίωξη της αυτοσυντήρησης και στην συνέχεια διεύρυνση της κυριαρχίας: " η ζωή είναι αγώνας κατασύνεχος ενάντια σε διαφορετικούς εχθρούς και νίκη μου απάνω τους, αγώνας που μου δίνει φτερά και χαρά τη νίκη, τη χαρά της υγείας...Το πρωτόγονο ορμέφυτο της αυτοσυντηρησίας φέρνει ένα άλλο, δευτερογόνο αίσθημα, που το ονομάζω ορμή κυριαρχίας, υπεροχής,νίκης"(σελ. 150,151). Το αίσθημα της κοινωνικής αυτοσυντήρησης δημιουργεί "συνήθειες, νόμους και κανόνες συμπεριφοράς και διαγωγής των κοινωνικών ανθρώπων αναμεταξύ τους"(σελ.161). Η φιλότητα και το νείκος, η φιλία και η εχθρότητα έχουν βασική θέση: "συνεταιρίζεται, θέλοντας και μη, απέναντι των εχθρών και γίνεται φίλος ή σύντροφος με άλλους και απέναντι τούτων και απέναντι των τρίτων"(σελ.168). Η ελευθερία "είναι πάντα εσωτερική"(σελ.169), ενώ "προορισμός της ζωής μου είναι η ίδια μου η ζωή, το να ζήσω, να νικώ ολοένα τους εχθρούς της και να υψώνομαι προς το όσο γίνεται τελειότερο άνθισμα της"(σελ.177).


Δευτέρα 3 Οκτωβρίου 2022

Hans J.Morgenthau, Η Πολιτική μεταξύ των Εθνών- αγώνας για ισχύ και ειρήνη, εκδόσεις Ποιότητα[1]

 



 

Πρόκειται για το δεύτερο βιβλίο του Hans J.Morgenthau που εκδίδεται και μεταφράζεται στην χώρα μας. Το μεγάλο επίτευγμα του είναι ότι μας κάνει κοινωνούς της επιστημονικής σκέψης που αντιμετωπίζει τις διεθνείς σχέσεις από την πλευρά του ρεαλισμού με πλήρη και αυθεντικό τρόπο.

Εξ’ αρχής τίθεται η σημασία της ισχύος και κατά συνέπεια επανέρχεται το ερώτημα που απασχολούσε τον στοχασμό από την εποχή της πλατωνικής φιλοσοφίας, των σοφιστών και του Θουκυδίδη για την σχέση Ισχύος και Δικαίου. Στο ερώτημα τι είναι πολιτική ισχύς ο Η.Μ. απαντά ότι είναι «το μέσο για την επιδίωξη των σκοπών του έθνους. Η διεθνής πολιτική, όπως όλες οι πολιτικές, δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας αγώνας επιδίωξης ισχύος. Όποιοι κι αν είναι οι στόχοι, η ισχύς αποτελεί τον βασικότερο»[2]. Όμως τι εννοούμε πιο συγκεκριμένα  με την έννοια της ισχύος: «όταν μιλάμε για ισχύ, δεν εννοούμε τη δύναμη που ασκεί ο άνθρωπος πάνω στη φύση ή σε ένα καλλιτεχνικό μέσο, όπως είναι η γλώσσα, ο λόγος, ο ήχος και τα χρώματα, ούτε πάνω στους συντελεστές παραγωγής ή κατανάλωσης, ούτε ακόμη επάνω στον ίδιο του τον εαυτό. Όταν μιλάμε για ισχύ, εννοούμε τη δύναμη που ασκεί ο άνθρωπος επάνω στο μυαλό και στις πράξεις των άλλων ανθρώπων. Αντίστοιχα, με την έννοια της πολιτικής ισχύος αναφερόμαστε στις αμοιβαίες σχέσεις ελέγχου μεταξύ των κατόχων δημόσιας εξουσίας και μεταξύ των τελευταίων και των ανθρώπων γενικότερα»[3]. Σε αυτό το σημείο διευκρινίζεται ότι η «πολιτική ισχύς πρέπει να διακριθεί από τη βία, υπό την έννοια της πραγματικής άσκησης φυσικής βίας»[4].

Η ισχύς για να ασκείται με αποτελεσματικότητα δεν μπορεί να αφίστανται αλλά να εδράζεται στους κανόνες διεθνούς δικαίου: «η νομιμοποιημένη ισχύς έχει περισσότερες πιθανότητες να επηρεάσει τη συμπεριφορά ενός δρώντα σε σχέση με τη μη νομιμοποιημένη ισχύ. Η ισχύς που ασκείται κατά την αυτοάμυνα ή στο όνομα των Ηνωμένων Εθνών έχει περισσότερες πιθανότητες να θεωρηθεί επιτυχημένη σε σχέση με την ισχύ που ένα κράτος «επιδρομέας» ή ένα κράτος που παραβιάζει το διεθνές δίκαιο. Οι πολιτικές ιδεολογίες, όπως θα δούμε παρακάτω, προικοδοτούν την άσκηση εξωτερικής πολιτικής με την επίφαση της νομιμότητας»[5].

Η επιθυμία για ισχύ είναι βασικό χαρακτηριστικό της εσωτερικής και της διεθνούς πολιτικής και «εάν η επιθυμία αυτή δεν μπορεί να καταλυθεί πλήρως στον κόσμο, όσοι γιατρευτούν θα αποτελέσουν απλά τα θύματα των υπολοίπων»[6]. Βέβαια τελικά κάθε κοινωνική σχέση είναι βαθιά ποτισμένη από την επιδίωξη της ισχύος ένα γεγονός για το οποίο μας μίλησαν οι Σοφιστές, ο Θουκυδίδης, ο Χόμπς, ο Νίτσε και ο Π.Κονδύλης. Από αυτής της πλευράς ο Η.Μ. συμπεραίνει «καμία από τις οικονομικές ερμηνείες του ιμπεριαλισμού, τόσο οι πρωτόγονες όσο και οι πιο εξελιγμένες, δεν επιβεβαιώνεται από την ιστορική εμπειρία. Η οικονομική ερμηνεία του ιμπεριαλισμού μετατρέπει τα περιορισμένα ιστορικά παραδείγματα σε παγκόσμιο νόμο της ιστορίας»[7].

Η στρατιωτική δύναμη, όπως και η διπλωματία αποτελούν συστατικά της ισχύος: «από τη στιγμή που η στρατιωτική δύναμη αποτελεί το πλέον εμφανές κριτήριο για τη μέτρηση της ισχύος ενός έθνους, η επίδειξή της λειτουργεί ενισχυτικά στην εικόνα που σχηματίζουν τα άλλα έθνη για το μέγεθος της ισχύος του έθνους»[8].

Σημαντικές είναι οι επιμέρους παρατηρήσεις του συγγραφέα όπως ότι στον α’ παγκόσμιο πόλεμο συμμετείχαν οι εργαζόμενοι ενώ «δυο στοιχεία συνετέλεσαν στην πορεία προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση: η καταστρεπτικότητα του Δευτέρου Παγκόσμιου Πόλεμου και η πολιτική, στρατιωτική και οικονομική παρακμή της Ευρώπης την αμέσως επόμενη περίοδο»[9].

Προϋπόθεση της εθνικής ανεξαρτησίας είναι η κατάκτηση ισχύος: «η ανεξαρτησία των ενδιαφερόμενων εθνών δεν μπορεί να βασιστεί σε κανένα άλλο θεμέλιο παρά μόνο στην ισχύ του κάθε έθνους να αποτρέψει την ισχύ των άλλων εθνών από το να υποσκάψουν την ελευθερία του»[10]. Η ισορροπία ισχύος είναι η προϋπόθεση της ειρήνης: «η διεθνής ειρήνη και τάξη είναι λειτουργίες της ισορροπίας ισχύος –μιας σχετικά ίσης κατανομής ισχύος ανάμεσα στα διάφορα έθνη ή έναν συνδυασμό εθνών, αποτρέποντας κάθε ένα από αυτά από το να αποκτήσει το πάνω χέρι. Αυτό περίπου το πολύ λεπτό ισοζύγιο εξασφαλίζει σήμερα την ειρήνη και την τάξη στον κόσμο των εθνών-κρατών»[11].

Μια παρατήρηση που είναι ιδιαίτερης σημασίας για τα ελληνοτουρκικά είναι η ακόλουθη: «η επίκληση του διεθνούς δικαίου και η προσφυγή στα διεθνή δικαστήρια σε μια υπόθεση, όχι για τον καθορισμό των δικαιωμάτων και τον συμβιβασμό των συμφερόντων στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου status quo αλλά για την ίδια την επιβίωση του status quo, αποτελούν συνηθισμένη τακτική για τα έθνη που επιθυμούν τη διατήρηση του τελευταίου. Το διεθνές δίκαιο και τα διεθνή δικαστήρια είναι οι φυσικοί τους σύμμαχοι. Τα ιμπεριαλιστικά έθνη αναπόφευκτα αντιτίθενται στο  status quo και τη νομική τάξη και δεν θα σκεφτούν να υποβάλλουν μια διαφορά τους στη δικαιοδοσία και τη δεσμευτική απόφαση ενός διεθνούς δικαστηρίου. Αυτό συμβαίνει, γιατί το δικαστήριο δεν μπορεί να δικαιώσει τα αιτήματά τους, χωρίς να καταστρέψει τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται η ίδια του η εξουσία»[12]. Η αδυναμία της νομικής τάξης έγκειται στο γεγονός ότι η «βασική αιτία της σύγκρουσης δεν μπορούσε καν να προσδιοριστεί με νομικούς όρους, καθώς η νομική τάξη, της οποίας η επιβίωση απειλείτο από το αίτημα για αλλαγή, δεν διέθετε νομικές έννοιες για να μπορέσει να την εκφράσει αλλά και ούτε και κάποια νομική θεραπεία για να την ικανοποιήσει»[13]. Ώστε «οι διαφορές που είναι περισσότερο πιθανό να οδηγήσουν σε πόλεμο δεν μπορούν να διευθετηθούν  με δικαστικές μεθόδους. Από τη στιγμή που αποτελούν παρακλάδια ή συμβολικές εκφράσεις της έντασης, το βασικό τους ζήτημα είναι η διατήρηση του status quo ενάντια στην ανατροπή του. Κανένα δικαστήριο, εθνικό ή διεθνές δεν είναι κατάλληλα εξοπλισμένο ώστε να διευθετήσει το ζήτημα»[14].

Σημαντικές είναι οι σκέψεις για την δυνατότητα ενός παγκόσμιου κράτους. Το συμπέρασμα είναι αρνητικό για μια σειρά από λόγους με πιο σημαντικό ότι το παγκόσμιο κράτος προϋποθέτει μια παγκόσμια κοινότητα που όμως ούτε υπάρχει ότι θα υπάρξει στο προβλεπτό μέλλον καθώς το «πρόβλημα της παγκόσμιας κοινότητας είναι ηθικό και πολιτικό, όχι διανοητικό και αισθητικό»[15].

Βεβαίως τα έθνη θα «πρέπει να πρόθυμα να συμβιβάζονται για όλα τα ζητήματα που δεν είναι ζωτικά γι’ αυτά»[16]. Οι προϋποθέσεις για έναν συμβιβασμό  σύμφωνα με τον Η.Μ. είναι: παραιτήσου από τη σκιά δικαιωμάτων που δεν έχουν αξία, προκειμένου να απολαύσεις την ουσία των πραγματικών πλεονεκτημάτων. Ποτέ μην βάλεις τον εαυτό σου σε μια θέση από την οποία δεν μπορείς να υποχωρήσεις, χωρίς να ντροπιαστείς και από την οποία δεν μπορείς να προχωρήσεις, χωρίς να πάρεις μεγάλα ρίσκα, Ποτέ μην επιτρέψεις σε έναν αδύναμο σύμμαχο να πάρει αποφάσεις για σένα. Οι  ένοπλες δυνάμεις είναι εργαλείο της εξωτερικής πολιτικής, όχι ο κύριος της. Η κυβέρνηση είναι ο ηγέτης της κοινής γνώμης όχι ο δούλος της.

Πολύ ενδιαφέροντα είναι τα κεφάλαια που αναλύονται οι λόγοι της εσωτερικής ειρήνης ενός κράτους που όμως δεν θα τους συναντήσουμε στην διεθνή πολιτική. Οι δημοκρατικοί-κοινοβουλευτικοί θεσμοί δίνουν ειρηνική διέξοδο στις αντιθέσεις ώστε να μην καταλήγουν στον εμφύλιο πόλεμο. Κάθε πολιτικό υποκείμενο συμμετέχει σε περισσότερες από μια συσσωματώσεις μετριάζοντας την σχέση εχθρού και φίλου: «ο πλουραλισμός των εγχώριων ομαδοποιήσεων και των διαφωνιών τείνει να καθιστά σαφή στους συμμετέχοντες τη σχετικότητα των συμφερόντων και της πίστης τους και να μετριάζει τελικά τις συγκρούσεις μεταξύ των διαφορετικών ομάδων. Ο πλουραλισμός αυτός οδηγεί σε έναν μετριασμό της έντασης για ταυτοποίηση ο οποίος θα πρέπει να διαχυθεί περαιτέρω, ώστε να λάβει η κάθε ομάδα και κάθε διαμάχη το μερίδιο που τους αναλογεί»[17].

Το έργο ολοκληρώνεται με δοκίμια πάνω στον στοχασμό Η.Μ των J.Mearsheimer, B.Barkin, R.Little, A.Tellis,W.Crowe, B.Scowcroft, D.Newsom.

Η μελέτη των έργων του H.I.Morgenthau είναι απαραίτητα εάν θέλουμε να έχουμε μια στέρεη αναλυτική σκέψη, να κατανοήσουμε τους λόγους που κινούν τα μεγάλα και τα μικρά έθνη, να δούμε τις αιτίες που ξεκινούν οι πόλεμοι ή εδραιώνεται η ειρήνη, να διαπιστώσουμε ότι η επιδίωξη της ισχύος είναι η κανονικότητα που καθορίζει όχι μόνο τις επιμέρους κοινωνικές σχέσεις αλλά κατεξοχήν τις διεθνείς σχέσεις και όποιος παρακάμπτει αυτό θα πληρώσει ένα βαρύ τίμημα επιστημονικό και βέβαιο πολιτικό.



[1] Hans J.Morgenthau, Η Πολιτική μεταξύ των Εθνών- αγώνας για ισχύ και ειρήνη, αναθεωρημένη έκδοση από τους K.W.Thompson, W.David Clinton, μετάφραση Μαρία Καρτελιά, επιστημονική επιμέλεια Κ.Κολιόπουλος, πρόλογος Κ.Αρβανιτόπουλος, εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα 2018, σελ.911.

[2] Ό.πρ. σελ.79.

[3] Ό. πρ. σελ. 81.

[4] Ό. πρ. σελ. 81.

[5] Ό. πρ. σελ.83.

[6] Ό. πρ. σελ.87.

[7] Ό.πρ. σελ. 117.

[8] Ό.πρ. σελ. 149.

[9] Ό. πρ. σελ. 180.

[10] Ό. πρ. σελ. 259.

[11] Ό.πρ. σελ.477.

[12] Ό. πρ. σελ. 561.

[13] Ό. πρ. σελ.562.

[14] Ό. πρ. σελ. 569.

[15] Ό. πρ. σελ.654.

[16] Ό. πρ. σελ.698.

[17] Ό. πρ. σελ. 631.

Σάββατο 1 Οκτωβρίου 2022

Ματωμένα Χώματα:Η Διδώ Σωτηρίου γράφει:




"Αφέντης τώρα στη Μικρασία δεν ήταν μόνο ο Τούρκος ήταν και ο Γερμανός. Ο Γερμανός ήταν ο νους κι ο Τούρκος το χέρι. Ο ένας σκάρωνε τα σκέδια κι ο άλλος τα εκτελούσε. Στη Σμύρνη κόπιασε ένας Γερμανός πασάς, στεγνός κι άκαρδος, με την πρώσικη στολή και το σουλούπι του κατακτητή, Λίμαν φον Στάντερς τόνε λέγανε. Ο μητροπολίτης της Σμύρνης, ο Χρυσόστομος, συμβούλευε: " Να απολυμαίνετε το στόμα σας σαν τον ονομάζετε..." Δεν είχε έλεος και οίκτο τούτος ο κακός δαίμονας της Μικρασίας. Μαζί του δε χώραγε -όπως με τον Τούρκο- κουβέντα, αίτημα, μπαξίσι. Τούτος ήταν σταλμένος με το ψυχρό σκέδιο να μας εξοντώσει, για να μας αρπάξει το χρυσόμμαλο δέρας. Στην ουσία, η Τουρκιά ήταν τώρα μια γερμανική αποικία....Πρόβες θηριωδίας είχανε γίνει πριν κηρυχτεί ο πόλεμος του '14 στις Φωκιές, στ' Αϊβαλί κι αλλού. Μα έτσι και βγήκε η Τουρκιά στο πλευρό της Γερμανίας, άρχισε συστηματικό ξεκλήρισμα του ελληνικού στοιχείου που κατοικούσε στα παράλια. Διαταγή είχε δοθεί μέσα σε ώρες οι χριστιανοί να ξεσηκώνονται, να παίρνουν τις οικογένειες τους και να πορεύονται για το εσωτερικό της Τουρκιάς. Ρουθούνι ρωμαίικο δεν έπρεπε να μείνει στα παράλια!
- Γιατί; Γιατί; ρωτούσαν οι άνθρωποι. Τι φταίμε μείς;
-Φταίτε! Γιατί όταν νικάει η Αντάντ γελούν τα μάτια σας!
Σήκωναν οι μάνες τα μωρά τους απ' τις κούνιες, σήκωναν τους γέροντες και τους άρρωστους. Φορτώνονταν οι άντρες τους μπόγους. Παρατούσανε δουλειές, βιός, σπίτια ξεκλείδωτα και ξεκινούσαν ομαδικά για τις ανεμοδαρμένες στράτες της Ανατολής. Με χιόνια σ' απάτητα βουνά και σε φαράγγια, με κάψες στην έρημο, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες και Αρμεναίοι άφησαν στους δρόμους τα κόκαλά τους..."
Διδώ Σωτηρίου, Ματωμένα Χώματα, εκδόσεις Κέδρος, σελ.99,100,101.
"Ωστόσο, οι πιο λυσσασμένοι οχτροί μας στάθηκαν οι Τούρκοι λιποτάχτες. Θα μπορούσε να μας ενώσει η κοινή μοίρα, μα το κράτος πρόβλεψε, τους χαριζότανε, φτάνει να ξεκάνουνε χριστιανούς, όσο μπορούν περσότερους. Έτσι, για ένα τσιγάρο, ένα γρόσι, μια μπουκιά, οι Τούρκοι κατσάκηδες σε ξέκαναν στο άψε σβήσε, όπου κι αν σ' αντάμωναν κι όποιος κι αν ήσουνα"(ό.πρ. σελ.108).
"Στις 14 ΣΕΠΤΕΜΒΡΗ ΤΟΥ 1916 έφυγα ξανά για την Άγκυρα. Το τάγμα μου, το Ικιντζί Αμελέ Ταμπουρού, βρισκόταν στο χωριό Γιαβσάν, κοντά στον Ερυθρό ποταμό. Η...τελετή της υποδοχής, αυτή τη φορά, ήτανε διαφορετική. Είχανε στήσει τρεις αγχόνες, τρια παλικάρια ήταν εκεί κρεμασμένα μέρες, με μια πινακίδα στο στήθος: "Είμαι λιποτάχτης!"(ό.πρ. σελ.147).
"Στο τάγμα μας είχαμε ένα χωρικό απ' το Κεστίν Μαντέν που τον λέγανε Χασάν Ογλού Γρηγόριο. Αυτός μας μιλούσε συχνά για κρυφοχριστιανούς. Στα μέρη τους, έλεγε, πολλά χωριά είχαν εξισλαμιστεί με τη βία απ' τα παλιά τα χρόνια. Μέχρι και γλώσσες κόβανε για να πάψουνε οι Ρωμιοί να μιλούνε τα ελληνικά. Οι άνθρωποι πήραν όλοι τουρκικά ονόματα, όμως η καρδιά τους δεν άλλαξε. Διατηρούσανε κρυφά εκκλησιές και σκολειά. Σαν έγινε το Σύνταγμα, στα 1909, πιστέψανε στα όσα υπόσχονταν οι Νεότουρκοι για ελευθερίες και φανερωθήκανε"(όπ. πρ.σελ.155).
"Θα βρείτε και μερικές ψυχρές στατιστικές, άλλες λένε πως τα θύματα φτάνουνε το εκατομμύριο, άλλες πως το ξεπερνούνε, κι άλλες πως μαζί με τους δικούς μας τους Ρωμιούς αγγίζουνε το ενάμισι. Μην παραμελήστε να ψάξτε και για τους αίτιους, γιατί αυτό το σημείο είναι πάντα μπερδεμένο. Υπεύθυνοι δεν είναι μονάχα οι Τούρκοι. Οι συμπαγείς χριστιανικοί πληθυσμοί, που κρατούσανε στα χέρια τους τον πλούτο και τα κλειδιά της Ανατολής, έπρεπε να φύγουν απ' τη μέση, γιατί' τανε εμπόδιο για το γερμανικό επεκτατισμό κι αργότερα για τους κεφαλαιούχους που στέκοντανε πίσω απ' την Αντάντ"(ό. πρ. σελ.183).
"Η μάζα πυκνώνει, δεν ξεχωρίζεις ανθρώπους, μα ένα μαύρο ποτάμι που κουνιέται πέρα δώθε απελπισμένα, δίχως να μπορεί να σταθεί ούτε να προχωρήσει. Μπρος θάλασσα, πίσω φωτιά και σφαγή! Ένας αχός κατρακυλάει από τα βάθη της πολιτείας και σπέρνει τον πανικό.
-Τούρκοι!-Τσέτες- Μας σφάζουνε!-Έλεος!
Η θάλασσα δεν είναι πια εμπόδιο. Χιλιάδες άνθρωποι πέφτουνε και πνίγονται. Τα κορμιά σκεπάζουνε τα νερά σαν να' ναι μόλος. Οι δρόμοι γεμίζουνε κι αδειάζουνε και ξαναγεμίζουνε. Νέοι, γέροι, γυναίκες, παιδιά ποδοππατιούνται, στριμώχνονται, λιποθυμούνε, ξεψυχούνε. Τους τρελαίνουν οι χατζάρες, οι ξιφολόγχες, οι σφαίρες των τσέτηδων!
-Βουρ, κεραταλαρ!(Χτυπάτε τους τους κερατάδες!)
Το βράδυ το μονοφώνι κορυφώνεται. Η σφαγή δε σταματά. Μόνο όταν τα πλοία ρίχνουνε προβολείς γίνεται μια πρόσκαιρη ησυχία. Μερικοί που καταφέρανε να φτάσουνε ζωντανοί ίσαμε τη μαούνα μας ιστορούνε το τι γίνεται όξω, στις γειτονιές. Οι τσέτες του Μπεχλιβάν και οι στρατιώτες του Νουρεντίν τρώνε ανθρώπινο κρέας. Σπάζουνε, πλιατσικολογούνε σπίτια και μαγαζιά. Όπου βρούνε ζωντανούς τους τραβούνε όξω και τους βασανίζουνε. Σταυρώνουνε παπάδες στις εκκλησιές, ξαπλώνουνε μισοπεθαμένα κορίτσια κι αγόρια πάνω στις Άγιες Τράπεζες και τ' ατιμάζουνε. Απ' τον Αϊ-Κωνσταντίνο και το Ταραγάτς ίσαμε το Μπαλτσόβα, το τουρκικό μαχαίρι θερίζει.
Η φωτιά όλη νύχτα αποτελειώνει το χαλασμό. Γκρεμίζονται τοίχοι, θρυμματίζονται γυαλιά. Οι φλόγες κριτσανίζουνε μαδέρια, έπιπλα και φτούνε σιδερικά, ξεθεμελιώνουνε την πολιτεία ολόκληρη.Απλώνουν πάνω στα έργα των ανθρώπων και τα διαλύουνε. Σπίτια, εργοστάσια, σκολειά, εκκλησίες, μουσεία, νοσοκομεία, βιβλιοθήκες, θέατρα, αμύθητοι θησαυροί, κόποι, δημιουργίες αιώνων, εξαφανίζονται κι αφήνουνε στάχτη και καπνούς"(όπ. πρ. σελ.354,355).

Δεν ήταν καταστροφή, ήταν Γενοκτονία των χριστιανικών εθνών



 

Οι δύο σημαντικοί ιστορικοί Benny Morris και Dror Ze' evi καθηγητές στο Πανεπιστήμιο Μπέν Γκουριόν στο Ισραήλ, με βάση την πολύχρονη έρευνα στα αρχεία και στα ιστορικά τεκμήρια καταλήγουν:
"Από το 1894 έως το 1924 οι χριστιανικές κοινότητες της Τουρκίας και των γειτονικών εδαφών της Ανατολικής Θράκης, της Ούρμια και τμημάτων του Καυκάσου -Αρμένιοι, Έλληνες και Ασσύριοι- αφανίστηκαν κατά κύματα από τις διαδοχικές οθωμανικές και τουρκικές κυβερνήσεις και τους μουσουλμάνους πράκτορες τους. Η διαδικασία της εθνοτικής-θρησκευτικής κάθαρσης χαρακτηριζόταν από κύματα σφαγών μεγάλης κλίμακας, παράλληλα με συστηματικές απελάσεις, βίαιους προσηλυτισμούς και πολιτισμική καταστροφή, που ισοδυναμούσε με γενοκτονία. Στα τέλη του 19ου αιώνα οι χριστιανοί αποτελούσαν το 20% του πληθυσμού της Μικράς Ασίας. Το 1924 το ποσοστό είχε πέσει στο 2%. Ο αφανισμός των χριστιανικών κοινοτήτων ήταν το αποτέλεσμα σχεδιασμένης κυβερνητικής πολιτικής και της θέλησης των μουσουλμάνων κατοίκων της χώρας. Αξιωματούχοι διέταξαν τους φόνους, τις εκτοπίσεις και τις απελάσεις, τους προσηλυτισμούς και άλλοι αξιωματούχοι, στρατιώτες, χωροφύλακες, αστυνομικοί και συχνά μέλη διαφόρων φυλών και κάτοικοι πόλεων και χωριών εφάρμοσαν αυτά τα μέτρα. Όλα αυτά συνέβησαν με την ενεργό συμμετοχή μουσουλμάνων κληρικών και την ενθάρρυνση του τουρκικού τύπου. Αυτό είναι το αναπόδραστο συμπέρασμα που προκύπτει από την ευρεία τεκμηρίωση αμερικανικών, βρετανικών, γαλλικών, γερμανικών και αυστροουγγρικών πηγών τις οποίες μελετήσαμε την τελευταία δεκαετία. Οι εκατοντάδες χιλιάδες αναφορές, επιστολές και ημερολόγια Δυτικών διπλωματών, αξιωματικών, ιεραπόστολων, επιχειρηματιών και ταξιδιωτών που ζούσαν στην Τουρκία -ιδίως στην Ανατολία- ή περνούσαν από αυτήν την περίοδο 1894-1924 αποτελούν ξεκάθαρα και αδιαμφισβήτητα ντοκουμέντα. Επιπλέον, τα οθωμανικά και τουρκικά αρχεία, που τον τελευταίο αιώνα εκκαθαρίστηκαν από ενοχοποιητικές αποδείξεις, επιβεβαιώνουν κατά το συμπέρασμα μέσω πολυάριθμων τεκμηρίων και έμμεσες αποδείξεις... Η Τέσσα Χόφμαν ιστορικός της εθνοκάθαρσης των Οθωμανών Ελλήνων, υποστηρίζει ότι πριν από το 1914 ζούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία 2,7 εκατομμύρια Έλληνες και 1,2 εκατομμύριο έφθασαν στην Ελλάδα την περίοδο 1922-1925, επομένως 1,5 εκατομμύριο Έλληνες εξοντώθηκαν".
Benny Morris, Dror Ze'evi: Η τριακονταετής γενοκτονία-ο αφανισμός των χριστιανικών μειονοτήτων της Τουρκίας, 1894-1924, μετάφραση Μενέλαος Αστερίου, εκδόσεις Πατάκη, σελ.483 και σελ. 485.