https://www.youtube.com/watch?v=sH2-DqhhfCM&t=945s
Την Πέμπτη 7 Μαΐου 2026 στις 19:30 ο Γιώργος Καραμπελιάς συνομίλησε με τους:
Τάκη Θεοδωρόπουλο, συγγραφέα
Ανδρονίκη Χρυσάφη, πανεπιστημιακό
Σπύρο Κουτρούλη, συγγραφέα
με θέμα συζήτησης: "Περικλής Γιαννόπουλος: Ο αισθητής του ελληνισμού".
Η συζήτηση θα γίνει με αφορμή τα δύο τεύχη του νέου Ερμή του Λόγιου με αφιέρωμα στον Περικλή Γιαννόπουλο.
"Χρόνια ολόκληρα μετά τη διάσπαση του 1968, οι παλιοί σύντροφοι δεν μιλιούνταν μεταξύ τους, δεν έκαναν διάλογο με την τέχνη τους, δεν υπήρξε ιδεολογική ώσμωση. Πόσο ολέθριο ήταν αυτό, φαίνεται σήμερα με τον κουρασμένο, τυποποιημένο, σαθρό, άνευρο λόγο των διανοούμενων της Αριστεράς (ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως του αείμνηστου Παναγιώτη Κονδύλη, απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα) αλλά και των ίδιων των ηγετών της"
Ν.Μπελογιάννης σελ.93.
Ο Νίκος Μπελογιάννης γιός του Νίκου και της Έλλης Παππά γεννήθηκε το 1951 στη φυλακή και πέθανε το 2020. Ειχε σπουδάσει Χημικός Μηχανικός στο ΕΜΠ και εργάστηκε στο Υπουργείο Πολιτισμού.
Το βιβλίο παρότι εκδόθηκε το 2012 παραμένει επίκαιρο γιατί ο Στάλιν και ο σταλινισμός είναι η πίστη όχι μόνο των κομμουνιστικών κομμάτων, των αριστεριστών αλλά και κάποιων αναρχικών που παράδοξα θαυμάζουν τον ΔΣΕ.
Ο σταλινισμός είναι η τέταρτη μονοθειστική θρησκεία. Πολλοί στοχαστές όπως ο Καστοριάδης έχουν εντοπίσει το εσχατολογικό και θρησκευτικό στοιχείο και στον ίδιο τον Μαρξ. Βεβαίως ο Στάλιν τις τάσεις αυτές τις πάντρεψε με τον ασιατικό δεσποτισμό.
Ο συγγραφέας αναγκαστηκά αναφέρεται επιγραμματικά στο σταλινισμό διότι αν θα ήταν αναλυτικότερος το έργο του θα ήταν πολύ εκτενέστερο.
Ως φοιτητής ήδη συνέκρινε το ταριχευμένο πτώμα του Λένιν στο Κρεμλίνο με τα αντίστοιχα που υπάρχουν στον χριστιανισμό. Κοντά σε αυτά αναδείχθηκε το ιερατείο που κατείχε την απόλυτη αλήθεια, οι μάρτυρες που προσφέρονταν ως ζωντανά παραδείγματα, ο λαός-οι πιστοί που θα έπρεπε να ακολουθούν με σιδηρά πειθαρχία-μονολιθικότητα και τέλος οι αιρετικοί , οι ετερόδοξοι που οδηγούνταν στα γκούλαγκ.
Γράφει ο Νίκος Μπελογιάννης: "το να εξασφαλισθεί η πίστις και όχι ηέρευνα είναι η πρώτη μέριμνα του ΙΕΡΑΤΕΙΟΥ από τη μια και της ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΗΣ από την άλλη πλευρά. Οι επικεφαλής απαρτίζουν την ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟ και την ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ"(σελ.50).
Προσθέτει δε:" τη ρίψη στην πυρά των "απόκρυφων ευαγγελίων" του Τρότσκυ, του Ζηνόβιεφ, του Κάμενεφ (με την πρωτοτυπία ότι ρίπτονταν στην πυρά και οι συγγραφείς), αλλά και εξωτερικών εχθρών του σοσιαλισμού, όπως ο Γκράμσι. Από την άλλη είχαμε την καθιέρωση, πιο σωστά την επιβολή, των μονίμων και αμετακίνητων Ιερών Γραφών του Υπαρκτού. Στα Άπαντα της Αγίας Τριάδας, Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν, θα ήταν αδιανόητο να μην προσθέσει ο Στάλιν και τη δική του σοφία"(σελ.52).
Ο Νίκος Μπελογιάννης δεν καταδικάζει μόνο το ορθόδοξο ΚΚΕ αλλά και τους ανανεωτικούς και την εμμονή τους στον Αλτουσέρ(σελ.56).
Ασφυκτικός ήταν ο έλεγχος του σταλινισμού στην τέχνη.Μάλιστα "η τελευταία σταλινική περίοδος από το 1945 ως το 1956 χαρακτηρίζεται από την εδραίωση της προσωπολατρίας για τον Στάλιν (μαζική παραγωγή αναρίθμητων πορτρέτων, προτομών, αγαλμάτων, υφαντών και πορσελάνης με την μορφή του Στάλιν), όπως επίσης και από την καθιέρωση της λεγόμενης "καλλιτεχνικής μπριγάδας", δηλαδή μιας ομάδας ζωγράφων που καλούνται να δημιουργήσουν μνημειώδεις πίνακες ή τοιχογραφίες στο πνεύμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού για να διακοσμήσουν δημόσιους χώρους και εορταστικές προπαγανδιστικές εκδηλώσεις"(σελ.82). Οδυνηρές ήταν οι παρεμβάσεις του σταλινισμού στον χώρο της επιστήμης με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την περίπτωση Λυσένκο.
Στον χώρο της ελληνικής τέχνης παραδείγματα σταλινικών διώξεων ήταν η αντιμετώπιση του Μιχάλη Κατσαρού, η "δίκη" της συντακτικής επιτροπής της "Επιθεώρησης Τέχνης" για την δημοσίσευση του διηγήματους του Γκράνιν που επέκρινε την ΕΣΣΔ αλλά και η αντιμετώπιση του Στρατή Τσίρκα που διαγράφηκε για ένα από τους τόμους των "Ακυβέρνητων Πολιτειών"
Εκδήλωση: “Περικλής Γιαννόπουλος: Ο αισθητής του ελληνισμού” (ΙΑΝΟΣ Αθήνας – Πέμπτη 7 Μαΐου 2026)
Την Πέμπτη 7 Μαΐου 2026 στις 19:30 ο Γιώργος Καραμπελιάς θα συνομιλήσει με τους:
Τάκη Θεοδωρόπουλο, συγγραφέα
Ανδρονίκη Χρυσάφη, πανεπιστημιακό
Σπύρο Κουτρούλη, συγγραφέα
με θέμα συζήτησης: “Περικλής Γιαννόπουλος: Ο αισθητής του ελληνισμού“.
Η συζήτηση θα γίνει με αφορμή τα δύο τεύχη του νέου Ερμή του Λόγιου με αφιέρωμα στον Περικλή Γιαννόπουλο.
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στον ΙΑΝΟ της Αθήνας, Σταδίου 24 και θα προβάλλεται ζωντανά στο κανάλι YouTube του ΙΑΝΟΥ.
***************
Κυκλοφορεί το νέο τεύχος (τ. 30) του νέου Ερμή του Λόγιου με το δεύτερο μέρος του αφιερώματος στον Περικλή Γιαννόπουλο. Διαθέσιμο και στο ηλεκτρονικό μας κατάστημα.
Αντιγράφουμε από το εισαγωγικό κείμενο του αφιερώματος:
Το δεύτερο μέρος του Αφιερώματος του ν. Λόγιου Ερμή στον Περικλή Γιαννόπουλο περιλαμβάνει τέσσερα εκτενή κείμενα. Το πρώτο, του Γιώργου Καραμπελιά, αποτελεί το δεύτερο μέρος του δοκιμίου του για το έργο του Περικλή Γιαννόπουλου – το πρώτο μέρος του δημοσιεύτηκε στο τεύχος 28-29 του ν. Λόγιου Ερμή. Πρόκειται για μια απόπειρα συστηματικής ανάλυσης των δύο πολιτικών κειμένων του, του «Νέου Πνεύματος» και της «Εκκλήσεως προς το Πανελλήνιον Κοινόν», στα οποία ο Γιαννόπουλος αναπτύσσει την ιστορικοφιλοσοφική του αντίληψη και προβαίνει στις προτάσεις του για την «ανόρθωσιν» του Έθνους. Ο Καραμπελιάς εντάσσει το έργο του Γιαννόπουλου στο κλίμα και τα ιστορικά γεγονότα της εποχής, τα οποία και περιγράφει, ενώ φιλοδοξεί να καταδείξει πως το φαινόμενο «Γιαννόπουλος» δεν αποτέλεσε έναν διάττοντα αστέρα: Συνιστά αντίθετα μια σημαντική ψηφίδα στο πνευματικό έργο μιας εποχής που θα αναδείξει τον Παλαμά και τον Σικελιανό, τον Ίωνα Δραγούμη και τον Γιαννούλη Χαλεπά, τον Κωνσταντίνο Καβάφη και τον Παρθένη – ως οργανικό μέρος ενός ελληνικού Διαφωτισμού που ξαναπιάνει το νήμα από εκεί που το είχαν αφήσει ο Ανδρέας Κάλβος και ο Διονύσιος Σολωμός.
Ο Στέφανος Μπεκατώρος, ανάμεσα σε άλλες σπουδαίες δουλειές του, μας κληροδότησε, προτού μας αφήσει, μια υποδειγματική μελέτη για τη σχέση Δραγούμη-Γιαννόπουλου, που αποτυπώνεται και στις επιστολές του Γιαννόπουλου προς τον Δραγούμη. Οι επιστολές του Γιαννόπουλου, που πρώτος ο Μπεκατώρος έφερε στο φως της δημοσιότητας, καταδεικνύουν όχι μόνο τη στενή πνευματική τους σχέση αλλά και την αγωνιώδη προσπάθεια του Γιαννόπουλου να μεταβεί από το πεδίο της θεωρίας σε εκείνο της πράξης, μέσα από την πρόσδεσή του στον κατ’ εξοχήν άνθρωπο της πράξης, Ίωνα Δραγούμη. Επί πλέον, ο Μπεκατώρος –ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν γράφει τη μελέτη του–επισημαίνει τη ουσιώδη και βαθιά επίδραση του Γιαννόπουλου στο έργο του Πικιώνη, του Κωνσταντινίδη, του Σικελιανού και τόσων άλλων.
Στην ίδια κατεύθυνση, ο Σπύρος Κουτρούλης, στη μελέτη του «Περικλής Γιαννόπουλος: Η γενιά του ’30 και οι σύγχρονες ερμηνείες του», επιμένει στη σταυρική επίδραση που άσκησε το έργο του Γιαννόπουλου στη «γενιά του ’30», και ιδιαίτερα στον Σεφέρη. Οι καλλιτέχνες, οι ποιητές και οι συγγραφείς αυτής της σημαντικής, για τα ελληνικά πράγματα, γενιάς, θα επηρεαστούν αποφασιστικά από την «Ελληνική Γραμμή» του –που θα την συναντήσουμε στον Ελύτη ή στον Τσαρούχη και τον Χατζηκυριάκο-Γκίκα, ορίζοντας τη θεματική της ελληνικότητας. Μάλιστα, θα συνηγορήσουν μαζί του για την ανάγκη να δημιουργηθεί ένας ελληνικός πολιτισμός που δεν θα αποτελεί απλά παράρτημα του ευρωπαϊκού, εισάγοντας την έννοια ενός «ελληνικού ελληνισμού», σύμφωνα με την έκφραση του Σεφέρη. Άλλωστε, ο Σμυρνιός ποιητής θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην ανασύνδεση της γενιάς του με το έργο και τις ιδέες του Γιαννόπουλου, και θα πρωτοστατήσει στο σχετικό αφιέρωμα των Νέων Γραμμάτων, το 1938.
Τέλος, ο Μάριος Νοβακόπουλος, στο εκτενές δοκίμιο, «Έθνος και φύση στο έργο του Περικλή Γιαννόπουλου», διατρέχει με πληρότητα και πυκνότητα το έργο του Γιαννόπουλου, καθώς και τις εξακτινώσεις του στο σύνολο της ελληνικής πνευματικής ζωής. Κατά τον Νοβακόπουλο, «όλη η εθνική και αισθητική ιδεολογία του Περικλή Γιαννόπουλου αρχίζει και τελειώνει, θα έλεγε κανείς, από την βαθιά βιωματική σχέση του με την ελληνική γη». Ο Γιαννόπουλος προσλαμβάνει την ελληνική γη, και κατ’ εξοχήν τη γη της Αττικής και των νησιών, ως κοιτίδα και ταυτόχρονα ως προορισμό του Έλληνα ανθρώπου. Βασική μέριμνα του Γιαννόπουλου είναι να ανοίξει τον δρόμο, έστω και βίαια, για μια επανεκτίμηση της ελληνικής φύσης και του ελληνικού έθνους ως της πηγής (δυνητικής;) μιας ελληνικής υπεροχής έναντι της σκοτεινής και μηχανοποιημένης Ευρώπης. Θεμέλιό της, το ελληνικό μέτρο –φύσης και ιστορίας (του «έθνους»)– που θα το ξαναβρούμε στον Κόντογλου, στο «Μυθιστόρημα» του Σεφέρη («Φέραμε πίσω αυτά τ’ ανάγλυφα μιας τέχνης ταπεινής»), στον Ελύτη, στον Ρίτσο («Σ’ αὐτὸ τὸ ἀέτωμα τί ὡραῖα ποὺ συμπλέκονται ἄνθρωποι κι ἄλογα», Ελληνική γραμμή 1979). «Το έργο του Περικλή Γιαννόπουλου είναι μία αναζήτηση και παράλληλα μία διακήρυξη ελληνικότητας».
ΥΓ Ένα Τρίτο Μέρος του αφιερώματός θα είναι επικεντρωμένο στην πνευματική επίδραση που άσκησε το έργο του Γιαννόπουλου στην εποχή του και μετά από αυτήν, καθώς και στις πολιτικές προεκτάσεις των απόψεών του, μέχρι τις μέρες μας.
Επίσης στο τεύχος 30 του νέου Ερμή του Λόγιου θα διαβάσετε ακόμα:
Κωνσταντῖνος Καβάφης, «Ὁ Ἰωάννης Καντακουζηνὸς ὑπερισχύει»
Μάτις Μπήτον, Οι προφητείες του Ουελμπέκ
Γκιγιόμ Περώ, Ο Μισέλ Φουκώ και οι Γάλλοι διανοούμενοι για την ισλαμική
επανάσταση στο Ιράν
Καόρου, Σουγκιχάρα, Το αναπτυξιακό μονοπάτι της Ανατολικής Ασίας
Δημήτρης Μπούσμπουρας, Η εφαρμοσμένη οικολογία ως επιστήμη και ως τεχνική
Βιβλιοπαρουσιάσεις: Χαρίκλεια Τσοκανή, Για την μουσικότητα της ελληνικής γλώσσας
https://www.youtube.com/watch?v=_AXfM30wgco
«Κι οι ποιητές τι χρειάζονται σ’ ένα μικρόψυχο κόσμο;», γράφει ο Χαίντερλιν και μεταφράζει ο Γιώργος Σεφέρης στην προμετωπίδα του «Ημερολογίου Καταστρώματος Α’».
Η Ουκρανία δίχως αμφιβολία ζει σ’ ένα μικρόψυχο κόσμο. Έζησε μια απόπειρα ολοκληρωτικής εξαφάνισης ως έθνους με τον τεχνικό λιμό που εξαπέλυσε εναντίον της το σταλινικό καθεστώς. Εδώ και τρία χρόνια ζει στα εδάφη της εισβολή του μεγαλόρωσικου σωβινισμού. Στο μεσοδιάστημα ακόμη και όταν ο Στάλιν πέθανε έζησε σε ένα καθεστώς όπου οι πολίτες στερούνταν τις βασικές ελευθερίες.
Η ποίηση εκφράζει όχι μόνο την συνείδηση αλλά και όλο το υποσυνείδητο υπόστρωμα ενός λαού. Αν θέλουμε να γνωρίσουμε σε βάθος την ιστορία ενός έθνους θα πρέπει να διαβάσουμε την ποιητική του δημιουργία.
Ο Μιχάλης Πάτσης κάλυψε ένα μεγάλο κενό με την ανθολογία ουκρανικής ποίησης, αφενός γιατί καθένας μας πρέπει να γνωρίζει την ποίηση άλλων τόπων και αφετέρου στην σημερινή κρίσιμη εποχή για την Ουκρανία είναι σημαντικό να γνωρίζουμε βασικές πτυχές του πολιτισμού της. Η έκδοση είναι άρτια γιατί ανθολογεί ποίηση από όλες τις ιστορικές περιόδους. Επίσης συμπληρώνεται με ένα εξαιρετικά πληροφοριακό επίμετρο.
Το πρώτο μέρος που περιλαμβάνει την ποίηση από το 1800-1989 ανθολογεί ποιητές.
Ο Μαξίμ Ρίλσκι (1896-1964) στο ποίημα «Στην Ουκρανία» που γράφτηκε το 1941, λέει μεταξύ άλλων:
«Ουκρανία αγαπημένη! Κυματιστοί οι αγροί σου!-Λαμπερές οι πολιτείες σου, λευκά τα σπιτάκια σου! Ουκρανία! Συναντάς με τα φλογερά στήθη σου, - σήμερα τον αποτρόπαιο εχθρό!-Ουκρανία, στο πλευρό της ζωντανής δουλειάς,-κοίτα τα ξάστερα, ήρεμα, γαλανά νερά!Ουκρανία! δεν είσαι μόνη στον ένδοξο αγώνα,-μαζί στον αγώνα, κάτω απ’ το άλικο χρώμα λαοί»(σελ.78)
Ο Πάβλο Τίτσινα(1897-1967) γράφει ένα ποίημα αγάπης με τον τίτλο «Όταν κοιτάζω τα μάτια σου» που λέει στους πρώτους στίχους:
«Όταν κοιτάζω τα μάτια σου,-μικρές σπίθες ανάβουν στο μυαλό-βλέπω τον ουρανό πιο καθαρό, μια θάλασσα είναι τα διαμάντια σου»(σελ.84).
Ο Βολοντιμιρ Σοσιούρα (1898-1965) γράφει ένα φλογερό πατριωτικό ποίημα το «Να αγαπάς την Ουκρανία!» που ξεκινά:
«Να αγαπάς την Ουκρανία, όπως τον ήλιο και τη ζωή, -όπως τον αέρα, το χορτάρι, το νερό-στην ευτυχισμένη εποχή και σε μια ώρα χαράς,-να την αγαπάς και την εποχή της συφοράς»(σελ.90).
Ο Ιβάν Μπαγριάνι (1906-1963) γράφει ένα ερωτικό ποίημα με τον τίτλο «Σε μια κοπέλα» που γράφει μεταξύ άλλων:
«Σε ώρα βραδινή, ώρα θλιμμένη,-περιμένω εσένα στο. δικό μου ναό, -στο δωμάτιο που καληνύχτισα τον ήλιο-με λουλούδια θυμαριού στον ορίζοντα…»(σελ.108).
Στο β΄ μέρος αναφέρεται στη νέα ποίηση και περιλαμβάνει ποιήματα 29 ποιητές.
Η Νατάλκα Μπελετσερκιβετς γράφει την «Αγάπη στο Κίεβο» που ξεκινά με τους στίχους:
«Πιο φοβερή είναι η αγάπη στο Κίεβο κι από -τα μεγαλόπρεπα βενετσιάνικα πάθη. Πεταλούδες-πετούν ελαφρά και κηλιδώνουν σε λαμπρές λαμπάδες-νεκρές κάμπιες με φως, λαμπερά φλέγονται!»(σελ.129).
Η Γαλίνα Πετροσανιάκ στο ποίημα «Να μείνω για πάντα στο σχολείο» τελειώνει με τους στίχους «προξενώντας εντύπωση σε όλους αυτούς που δεν φαντάζονταν -ότι η λέξη «πατρίδα»- περιέχει τέτοια ουσία που δεν το βάζει ο νους»(σελ.144).
Ο Γλίμπ Μπάμπιτς στο ποίημα «Στον πύργο Σπάσκι μια χρυσή Τριαίνα να κυματίζει» αναφέρεται στον Στάλιν.
Το ποίημα της Λιουμπια Γιακιμτσουκ «Πως σκότωσα» αναφέρεται άμεσα στον πόλεμο. Το ίδιο και το ποίημα της Ιρυνα Σουβαλοβα «Μια ποιήτρια δεν μπορεί να γράψει για τον πόλεμο», της Κατερίνα Μιχαλιτσινα το ποίημα «Κίνδυνος» και του Μπόρις Γουμενιουκ το ποίημα «Ο διοικητής της διμοιρίας είναι περίεργος τύπος» .
Η Κατερινα Καλύτκο στο ποίημα «6 Απρίλη» γράφει «Ο πόλεμος, λέει, περιλαμβάνει πολλούς αριθμούς, ας δούμε- δυο συγγενείς ισούνται με ένα σάκκο από κόκκαλα, χίλιες τριακόσιες- ενενήντα μέρες πολιορκίας, τρία πακέτα φιλάνθρωπης βοήθειας: βούτυρο, φαγητά σε κονσέρβα, -γάλα σε σκόνη, τρείς μπάρες σαπούνι»(σελ.186). Η Οξάνα Στομίνα στο ποίημα «Ανατριχίλα» γράφει «κάθομαι στο υπόγειο, στο χαράκωμα, κείτομαι στο τάφο»(σελ.195).
Ο Μισοσλαβ Λαγιουκ στο ποίημα «Τι είναι ιστορία» γράφει «όταν πριν από μισό αιώνα-κρεμούσαν τον παππού σου στο δάσος-έτρεμε σαν φύλλο ιτιάς- έτρεμε σαν φύλλο λεύκας»(σελ.202).
Στο επίμετρο ο Μ.Πάτσης επισημαίνει ότι οι ποιητές και οι ποιήτριες «ασχολούνται με την ταυτότητα της χώρας, είναι στραμμένοι προς τη διαφύλαξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, είναι στραμμένοι πολιτισμικά προς τη Δύση»(σελ.205) και συμπληρώνει ότι ο αγώνας για την πατρίδα ολοκληρώνεται με τον αγώνα για την ελευθερία όπου γης(σελ.207). Συμπληρώνει ότι ποιητές όπως ο Γλιμπ Μπάμπιτς σκοτώθηκαν στον μέτωπο και σε άλλους απαγορεύθηκε η είσοδος στη Ρωσία. Στο σημαντικό κεφάλαιο για την ουκρανική γλώσσα τονίζεται ότι αυτή όπως και η λευκορωσική δεν είναι διάλεκτοι της ρωσικής γλώσσας, αλλά ανεξάρτητες, αυτόνομες γλώσσες(σελ.222).
Στο κεφάλαιο με τα βιογραφικά ορισμένων ποιητών είναι εντυπωσιακό πόσοι διώχθηκαν από το προηγούμενο καθεστώς:
Ο Παβλό Φιλιπόβιτς εξορίστηκε και στην συνέχεια εκτελέστηκε, ο Μιχαήλ Σεμένκο εκτελέστηκε το 1937, ο Βολοντίμιρ Σοσιούρα εξορίστηκε στην Σιβηρία, ο φουτουριστής Γέο Σκουρούπι εξορίστηκε και εκτελέστηκε. Η Λίνα Κοστένκο για ένα διάστημα ήταν σε δυσμένεια λόγω των απόψεων της. Ο Βασύλ Στους το 1972 συνελήφθη και εξορίστηκε.
Σημαντική είναι η περιγραφή από τον Ιβάν Μπαγριάνι της διαδικασίας του Γολοντομόρ (λιμός), που ξεκίνησε με την βίαιη κολλεκτιβοποίηση , την δολοφονία μέρους των κουλάκων και τον εκτοπισμό των υπολοίπων στη Σιβηρία. Η καταστροφή ολοκληρώνεται με την αναγκαστική απόσπαση της αγροτικής παραγωγής και τον θάνατο εκατομμυρίων από την πείνα.
Ο Μιχάλης Πάτσης, μαζί τα παιδιά του, με ιδιαίτερα ευσυνειδησία και εντιμότητα μας παρουσίασε μια αντιπροσωπευτική ανθολογία της ουκρανικής ποίησης. Με αυτόν τον τρόπο κάλυψε ένα μεγάλο και αδικαιολόγητο κενό στην πνευματική μας ζωή. Συγχρόνως μάθαμε για τις διώξεις και τις περιπέτειες της διανόησης από το ολοκληρωτικό καθεστώς. Τεκμηριωμένα έδειξε ότι υπάρχει ουκρανική γλώσσα που η διδασκαλία της γνώρισε περιόδους ανοικτών διώξεων και ανοχής.
Σήμερα η Ουκρανία προσπαθεί να κρατήσει την ελευθερία και την ακεραιότητα της απέναντι στον εισβολέα, απέναντι στην ιδεολογία του μεγαλόρωσικου σωβινισμού. Πληρώνει ένα βαρύ τίμημα. Οι στοχαστές της, συχνά στην πρώτη γραμμή του μετώπου πληρώνουν και αυτοί φόρο αίματος. Η ελπίδα όλων μας είναι ότι η περιπέτεια αυτή σύντομα θα λήξει εξασφαλίζοντας την ειρήνη, την δικαιοσύνη, την ανεξαρτησία του ουκρανικού έθνους.
Αθανάσιος
Παπανδρόπουλος: για τον Κώστα Παπαϊωάννου- Reqviem για έναν εραστή της ελευθερίας
Περιοδικό
Εποπτεία, τεύχος 64, Ιανουάριος 1982, σελ.5,6,7
Τα
βιβλία του Κώστα Παπαϊωάννου κυκλοφορούν από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις και
κάποια (Η ψυχρή ιδεολογία) από τις εκδόσεις Ύψιλον.
Ο Κώστας
Παπαϊωάννου, πριν απ’ όλα, ήταν ένας άνθρωπος ελεύθερος. Και ήταν τέτοιος γιατί
αρνιόταν να υποτάξει το πνεύμα του στη μαγική δύναμη του Λόγου και στη μυθική
έλξη της Ιδέας. Μ’ άλλα λόγια, ο μεγάλος
Έλληνας πολιτικός φιλόσοφος, που πρόσφατα πέθανε στο Παρίσι -όπου είχε
διαπρέψει- απεχθανόταν, όπως θάλεγε και ο Ζαν Γκρενιέ το πνεύμα της ορθοδοξίας.
Ήταν, έτσι, εχθρός των κλειστών συστημάτων μέσα στα οποία, το άτομο, με κίνδυνο
να εξοστρακιστεί, πρέπει να ταχθεί, να ευθυγραμμιστεί να υποταχθεί στην
κυρίαρχη θέληση. Μοιραία λοιπόν, το κολοσσιαίο έργο του Κώστα Παπαϊωάννου στη
χώρα μας θα παραμείνει άγνωστο. Γιατί είναι αυτό ενός αιρετικού. Ενός ανθρώπου δηλαδή
που ανήκει πάντα στην μειοψηφία. Στους λίγους. Φανατικός πολέμιος του
ολοκληρωτισμού και στιβαρός κριτικός θαυμαστής του μαρξισμού, ο Κώστας Παπαϊωάννου, όταν ξεκίνησε την διανοητική
του μάχη με τον δογματισμό και την διανοητική παραμόρφωση ήδη ξεπερνούσε την
εποχή του. Γινόταν έτσι πρόδρομος. Σαν το Φάουστ μας προετοίμαζε για το τέλος.
Δηλαδή για την αποκάλυψη της μεγάλης απάτης. Αυτής του λεγόμενου «υπαρκτού
σοσιαλισμού». Ταυτόχρονα όμως, έμπαινε και στο περιθώριο. Στη Γαλλία της
δεκαετίας του 50, όπου κατέφυγε το 1948 ο νεαρός γιός του Στρατή Παπαϊωάννου
και μαχητικό στέλεχος της ΕΠΟΝ μέχρι το 1947, ήταν σχεδόν προκλητικό να μιλάει
κανείς για τον ολοκληρωτισμό, τη στιγμή που ένας Σάρτρ πίστευε ότι «οι
αντικομμουνιστές είναι σκυλιά».
Η διαύγεια και το ελεύθερο πνεύμα, στη Γαλλία
της εποχής εκείνης, έστελναν τον κάτοχο τους στους … άλλους. Σ’ αυτούς τους
«φοβερούς» ανθρώπους που έψαχναν, ερευνούσαν, ανέλυαν, πειραματίζονταν.
Και κυρίως, όμως επαλήθευαν. Επαλήθευαν
την ομοιότητα της θεωρίας με την πράξη. Όπως ακριβώς, φιλοδοξούσε να κάνει και
ο Μάρξ. Οι άνθρωποι αυτοί όμως, θεωρούνταν
εχθροί της προοδευτικής ιντελλιγκέντσιας. Και η τελευταία, ενώ
παρακολουθούσε το «χτίσιμο του σοσιαλισμού», στην ΕΣΣΔ συγχωρούσε τις «γκάφες»
του, και απέφευγε να πάει πιο μακριά, στο βάθος της τύφλωσης της, για να δει
ότι ο σταλινισμός δεν ήταν «ατύχημα», αλλά αυτή τούτη η φύση του «υπαρκτού
σοσιαλισμού». Τη διαπίστωση αυτή, όμως, ο Κώστας Παπαϊωάννου την είχε ήδη κάνει
από το 1959 σ’ ένα μνημειώδες βιβλίο του, «Η Γένεση του Ολοκληρωτισμού» (έκδοση
ΑΒΣΠ), με την ακρίβεια και την ικανότητα ενός δεξιοτέχνη και πεπειραμένου
ανατόμου. Πραγματικός άσσος του διαλεκτικού νυστεριού, ο Έλληνας πολιτικός
φιλόσοφος, με υπομονή και επιμονή άνοιγε μία -μία τις σκωληκοειδείς αποφύσεις του ολοκληρωτισμού
και κατέληγε στη διάγνωση ότι, το φοβερό
σοβιετικό καθεστώς δεν ήταν σοσιαλιστικό. «Ο σοβιετικός “σοσιαλισμός”, μας
έλεγε πριν πεθάνει, είναι ένα τρομοκρατικό και βαθειά ταξικό καθεστώς, ολότελα
αποκομμένο από το προλεταριάτο και τα προβλήματά του». Και πρόσθετε: «Κάθε τρομοκρατία έχει κάτι
το μυστηριώδες: το αίμα που χύθηκε από
τον Τιβέριο, ή τον Ιβάν τον Τρομερό, τον Μάριο, τον Cromell, τον Ροβεσπιέρο ή τον Λένιν μας
φέρνει σ’ ένα μυστηριώδη κόσμο ανάμεσα στη Raison d’ Etat, την επαναστατική ανακαίνιση και
τις αζτεκικές ανθρωποθυσίες. Nullus
a poena hominum cessavit dies, δεν πέρναγε μια μέρα χωρίς
θανατική εκτέλεση, γράφει ο Σουητώνιος στη βιογραφία του Τιβέριου μιλώντας για
την περίοδο που ακολούθησε την πτώση του Σηϊανού: το ίδιο έγινε σ’ όλες τις
μεταβατικές περιόδους ανάμεσα στην πτώση και την αποκατάσταση μιας κοινωνικής
νομιμότητας. Αν η σταλινική τρομοκρατία φαίνεται ακατανόητη είναι γιατί
θεωρείται όχι σαν ένδειξη της μετάβασης προς μια νέα καθεστωτική νομιμότητα, αλλά
σαν ένας καθυστερημένος αντίλαλος του 1917. Αλλά η διπλή εργατική και αγροτική
επανάσταση του 1917-1921 είχε ήδη διαμορφώσει την τρομοκρατική της εκδήλωση
(τόσο την οργανωμένη από την Τσέκα, όσο και την αυθόρμητη τρομοκρατία που
συνόδευσε την επαναστατική διανομή της
γης και την πάλη κατά των Λευκών) και είχε ήδη κατασταλάξει στη δημιουργία μιας
νέας νομιμότητας, που στηριζόταν πάνω στο μονοπώλιο του μπολσεβικικού κόμματος
σαν κόμματος της εργατικής τάξης, τη δύναμη των εργατικών οργανώσεων μέσα στον κρατικοποιημένο
τομέα και την ελεύθερη ανάπτυξη της ιδιωτικής οικονομίας στην ύπαιθρο. Αυτή
ακριβώς η σχετικά σταθεροποιημένη καθεστωτική τάξη κατέρρευσε ξαφνικά με την
επισιτιστική κρίση του 1927-1928: η σταλινική τρομοκρατία ήταν το κύριο μέσο με
το οποίο έγινε η επαναστατική άνοδος της γραφειοκρατίας στην ολοκληρωτική
κοινωνική εξουσία. Χωρίς την τρομοκρατία η «αποκουλακοποίηση» της υπαίθρου, η ένταξη τω αγροτών στα κολχόζ, η συγκέντρωση στα
χέρια του κράτους 1/3 του γεωργικού προϊόντος θάχαν μείνει στο χαρτί. Χωρίς τη
συστηματική χρησιμοποίηση των τρομοκρατικών μέσων, οι εργάτες δεν θα ανέχονταν
ποτέ τους τυραννικούς νόμους που η νέα τάξη επέβαλε στα εργοστάσια. Κι η
εξουσία της δεν θα μπορούσε ποτέ να σταθεροποιηθεί αν δεν εξαφανίζονταν από το κόμμα όσοι εξακολουθούσαν ακόμα να
θυμούνται τις επαγγελίες του 1917.
Η
«εκκαθάριση» του κόμματος ήταν λοιπόν η αναγκαία προϋπόθεση και το
στεφάνωμα της επικράτησης της νέας τάξης. Την
1-12-1934 η δολοφονία του Κίρωφ, «δελφίνου» του Στάλιν, από έναν οπαδό
του Ζηνόβιεφ που πιθανόν να ήταν πράκτορας της Γκεπεού, έδωσε το σύνθημα μιας
τρομοκρατίας που δεν βάσταξε μόνο 4 μήνες σαν τη δικτατορία των Ιακωβίνων, αλλά
4 χρόνια, και που αποτύπωσε τη σφραγίδα της πάνω σ’ ολάκερη τη σοβιετική
κοινωνία, μέχρι το θάνατο του Στάλιν.
Σ’ άλλο
του αποκαλυπτικό βιβλίο , «Η ψυχρή ιδεολογία» (Παρίσι 1967, εκδόσεις Pauvert) ο Κώστας Παπαϊωάννου, σαν νέος
Μαρξ, ανέτρεπε ουσιαστικά τη μαρξιστική κριτική του εγελιανισμού και απεδείκνυε
ότι η ιδεολογία του «υπαρκτού σοσιαλισμού» ήταν μια αλλοτριωμένη στον μύθο
συνειδιασιακή μορφή που χρησίμευε σαν αναγκαία πολιτικο-κοινωνική επίφαση για
την συντήρηση και επιβίωση ενός συστήματος, που σε καμιά περίπτωση δεν μπορούσε
να εκπληρώσει όσα επαγγελλόταν. Ακόμα περισσότερο, σ’ ένα κοινό βιβλίο που
έγραψε με τον Μπορίς Σουβάριν, υπογράμμιζε ότι «το Κ.Κ. Σοβιετικής Ένωσης
έχοντας πάψει να αντιπροσωπεύει το προλεταριάτο, πεισματικά, αρνείται αυτή την
ίδια την ύπαρξη της τάξης που λέει ότι εκπροσωπεί. Για τον λόγο αυτό, κάθε
διαμαρτυρόμενο εργάτη τον μετατρέπει σε «μικροαστό» ή σε «αναρχικό στοιχείο»
προκειμένου, στην συνέχεια, να τον κατατάξει σε μια τάξη «προδοτών»,
απομακρυσμένων από τις «πραγματικές δυνάμεις του προλεταριάτου». Κάτω από τις
συνθήκες αυτές, για τον Έλληνα πολιτικό φιλόσοφο, η πραγματική ιστορία της
Ρωσίας παραχωρούσε τη θέση της στην μεταιστορία και στην υποιστορία.
Μεταιστορία είναι οι «χαρούμενοι παράδεισοι» που κάθε χρόνο ο «υπαρκτός
σοσιαλισμός» υπόσχεται στους δούλους του και υποιστορία είναι αυτοί οι
«σκοτεινοί φασιστο-τροτσικιστές πράκτορες» που υπονομεύουν τις προσπάθειες για
το «χτίσιμο του σοσιαλισμού». Μοιραία λοιπόν το ρήγμα μεταξύ της ιδέας και της
πραγματικότητας σχίζει τον ψευτο-ιστορικό πέπλο της αλήθειας, αλλά δεν
εμποδίζει την εξαφάνιση της ιστορίας. Ο Στάλιν δεν ήταν αυτός που δήλωνε ότι
«δεν υπάρχει τίποτε που μπορεί πια ν’ αποδειχτεί μια και πραγματοποιήθηκε η
ουτοπία;». Όσο για την τελευταία ο Κώστας Παπαϊωάννου έγραφε: «Η ουτοπία
ξανάγινε της μόδας. Πρόκειται για πόθο μας λένε. Ξεχνούν όμως να υπογραμμίσουν
ότι αν ο πόθος ήταν μόνο ουτοπικός, η ανθρωπότητα θάχε εξαφανιστεί στη πρώτη
γενιά. «Το πνεύμα της ουτοπίας, είναι η ελπίδα», μας λέει ένας ναυαγός του millenium, αλλά ξεχνάει να υπενθυμίσει ότι
αν η ελπίδα αφορούσε μόνο τις χίμαιρες θάμαστε ακόμη στην εποχή των σπηλαίων. “Πρέπει
να εξουτοπίσουμε το σύμπαν” έλεγε ο καυμένος ο Καμπέ. Αλλά, αυτό που ήταν,
τότε, μια κενολογία ενός ρήτορα της δεκάρας, στον αιώνα μας έγινε αντικείμενο
εμπειρικής «επιστημονικής» επαλήθευσης
από δολοφόνους και φανατικούς μεταμφιεσμένους σε εκτελεστές της Έσχατης Κρίσης:
πρόκειται για τους προφήτες της «τελικής πάλης» και τους διαχειριστές της
εξίσου «τελικής λύσης». Γνωρίζουμε σήμερα, ότι το μόνο μέσο για να
εξουτοπίσουμε κάτι, είναι να το εξοντώσουμε. Η «ελπίδα» να καθαριστεί ο κόσμος από τις «βρώμικες ράτσες» και άλλους
«υπανθρώπους» λίγο έλλειψε να πραγματοποιηθεί μέσα στη νύχτα και την ομίχλη.
Ενώ, η ουτοπία μιας ανθρωπότητας απαλλαγμένης από τις «ιστορικά καταδικασμένες»
τάξεις, έδωσε το Γκούλαγκ και χρησιμεύει πάντα στη νομιμοποίηση της τυραννίας.
«Πέρα όμως
από ρωμαλέος αντίπαλος του ολοκληρωτισμού, ο Κώστας Παπαϊωάννου, λαμπρό μέλος
της ελληνικής ιντελλιγκέντσιας στο Παρίσι», έγραψε ο Γάλλος ιστορικός Λε Ρουα
Λαντυρί στη «Μόντ», «είχε μια πνευματική αυστηρότητα, χιούμορ και μια σκέψη
ταυτόχρονα ομηρική και σωκρατική. Ενσάρκωνε μια ζωντανή, ισχυρή και αρμονική
σύνθεση μεταξύ του ελληνισμού και της γαλλικής κουλτούρας». Και πράγματι ο
Γάλλος ιστορικός δεν έχει άδικο. Παρά τη «φυγή» του από την μεταπολεμική
Ελλάδα, ο Κ.Π. ήταν ένας από τους λίγους μελετητές του σύγχρονου ιστορικισμού,
της αρχαίας κοσμολογίας και της φύσης της ιστορίας. Πολλά δε έργα στοχασμού του
Έλληνα διανοούμενου δημοσιεύτηκαν στον παρισινό εκδοτικό οίκο «Diogene», αλλά τίποτε από αυτά δεν υπάρχει
σήμερα. Το έργο όμως που φώτισε την πνευματική καριέρα του Κώστα Παπαϊωάννου ήταν το περίφημο «Art Grec», που αποτελεί μνημείο του είδους
και είναι ζήτημα αν υπήρξε ποτέ ταίρι του. Ωστόσο, η ηράκλεια δουλειά του Κ.Π.,
που εκδόθηκε από τον οίκο «Mazenod»,
στη χώρα μας, πέρασε σχεδόν απαρατήρητη και είναι αμφίβολο αν σήμερα κάποιος
από το Υπουργείο Πολιτισμού θα ενδιαφερθεί γι’ αυτήν. Εξάλλου ποιος
ενδιαφέρεται για αυτούς τους λίγους που έχουν το θάρρος και την πνευματική εντιμότητα
να βάζουν προβλήματα τη στιγμή που οι άλλοι οι πολλοί «κατέχουν» για πάντα τις
λύσεις. Είναι αμφίβολο συνεπώς, αν θα ξαναγίνει λόγος για τον Κώστα Παπαϊωάννου.
«Μετά από μας τους πιστούς του χρεώστες»,
έγραφε στο «Νουβέλ Ομπσερβατέρ» ο Πιερ Νορά, γνωστός αριστερός Γάλλος
διανοούμενος, δεν θα υπάρξει πια κανείς που θα θυμηθεί τον πιστό φίλο, τον
ακούραστο φλύαρο, που ενώ βρισκόταν στην εποχή των μικροϋπολογισμών για μια
καριέρα είχε την τρελή γενναιοδωρία να σκορπίσει την γνώση του και την σωκρατική
του εξυπνάδα σ’ όλες τις αγορές της
πολιτικής και της φιλίας». «Ποιος θα ξαναμιλήσει, πρόσθετε ο Πιερ Νορά, γι’
αυτό ο οποίος υπήρξε ο πρώτος πολιτικός φιλόσοφος της εποχής του που μπήκε με
θάρρος στη μεγάλη διανοητική μάχη της εποχής μας». Ναι, Πιέρ Νορά, έχει δίκιο.
Για τον Κώστα Παπαϊωάννου, αυτόν τον
λάτρη της πνευματικής ελευθερίας και της διανοητικής αξιοπρέπειας λίγοι θα
ξαναμιλήσουν. Γι’ αυτόν το λόγο, εμείς που το γνωρίσαμε και δεθήκαμε στενά μαζί
του τις τελευταίες ώρες του φυσικού του μαρτυρίου, θα κάνουμε ότι μπορούμε,
ώστε αυτοί που τον γνώρισαν να μην ξεχάσουν.
……………………….
Πρέπει να
σημειωθεί επίσης ότι ο Κώστας
Παπαϊωάννου είχε συνεργαστεί στενά με τον Γάλλο διανοούμενο Ζαν Φρανσουά
Ρεβέλ στα βιβλία του τελευταίου «Ο πειρασμός του Ολοκληρωτισμού» και η «Νέα
Λογοκρισία».
Τέλος, μια
από τις μεγαλύτερες απογοητεύσεις που είχε νοιώσει στη ζωή του ο Κώστας
Παπαϊωάννου, ήταν τον Ιούνιο του 1981 όταν είχε έλθει να μιλήσει στην Αθήνα με
τον φίλο του καθηγητή Αλαίν Μπεζανσόν καλεσμένπος από τον πολιτιστικό όμιλο
«Κίνηση 2000». Μπαίνοντας στην σχεδόν άδεια αίθουσα του Επιμελητηρίου Αθηνών,
όπου θα μιλούσε για τους «μύθους και τις αλήθειες του επιστημονικού
σοσιαλισμού», ο ήδη βαρειά άρρωστος φιλόσοφος μας κοίταζε γεμάτος πικρία, θυμό
και ειρωνική προδιάθεση. Και μας είπε: «Η Ελλάδα, αργά αλλά σταθερά βαδίζει
προς τον ολοκληρωτισμό. Ξέρεις γιατί;
Δεν έχει αριστερά». Ο Κώστας
Παπαϊωάννου είχε δίκιο. Μακάρι όμως να μην βγει προφητικός.
 |
