Στις κοινότητες η αφετηρία και το θεμέλιο της Αμερικάνικης Δημοκρατίας.
Σε μετάφραση του Μπάμπη Λυκούδη και εισαγωγή του Γιώργου Μανιάτη κυκλοφόρησε σε πλήρη μορφή από τον "Στοχαστή" το 2008 το μνημειώδες έργο του Αλέξης Τοκβίλ για την Δημοκρατία στην Αμερική. Η προηγούμενη έκδοση από τον "Καραβία" ήταν συνοπτικότερη.
Ο Α.Τοκβίλ περιγράφει με αναλυτικό τρόπο την δημοκρατία και τις επιπτώσεις της. στα ήθη και την κοινωνία. Διαπιστώνει ότι η πολιτική της κυριαρχία ευνοεί στους πολίτες να στρέφονται σε έναν πιο ευχάριστο βίο και στις εμπορικές και οικονομικές δραστηριότητες. Το δίλημμα που θέτει είναι αν η ελευθερία μπορεί να συνδυαστεί με την ισότητα ή αν η δεύτερη απειλεί την πρώτη. Πρόκειται για σκέψεις σημαντικές που θέτουν επιτακτικά το αίτημα της ελευθερίας.
Οι κοινότητες έπαιξαν πρωταρχικό ρόλο στην θεμελίωση της αμερικάνικης δημοκρατίας. Γράφει "την εποχή των πρώτων μεταναστεύσεων, η κοινοτική διακυβέρνηση, το γόνιμο αυτό σπέρμα των ελεύθερων θεσμών, είχε κιόλας βαθιά μπει στις αγγλικές συνήθειες, και μαζί μ' αυτήν το δόγμα της λαϊκής κυριαρχίας είχε εισαχθεί μέσα στους ίδιους τους κόλπους της μοναρχίας των Τυδώρ"(σελ.64). Επισημαίνει ότι ο πουριτανισμός συνδυάστηκε με τις πιο "απόλυτες δημοκρατικές και αντιμοναρχικές θεωρίες"(σελ.66).
Πιο συγκεκριμένα γράφει "στη Νέα Αγγλία, η κοινότητα συγκροτήθηκε πλήρως και οριστικά από τα 1650. Γύρω από την κοινοτική ατομικότητα συναθροίστηκαν και συναρτήθηκαν με ένταση συμφέροντα, πάθη, καθήκοντα και δικαιώματα. Στους κόλπους της κοινότητας βλέπουμε να βασιλεύει μια πολιτική ζωή, αληθινή, δραστήρια, δημοκρατικότατη και αντιμοναρχική (republicaine). Οι αποικίες εξακολουθούν να αναγνωρίζουν την ηγεμονία της μητρόπολης, νόμος της Πολιτείας είναι η μοναρχία, στην κοινότητα όμως είναι ολοζώντανη η δημοκρατία (republique). Η κοινότητα ορίζει τους ιθύνοντες της, ορίζει τους φόρους, κατανέμει και συλλέγει την εισφορά επι του εαυτού της και από τον εαυτό της. Στη κοινότητα της Νέας Αγγλίας δε γίνεται καθόλου αποδεκτός ο νόμος της αντιπροσώπευσης. Στον δημόσιο χώρο και στη γενική συνέλευση των πολιτών αποφασίζονται, όπως στην Αθήνα, οι υποθέσεις που αφορούν το συμφέρον όλων. Όταν μελετήσουμε με προσοχή τους νόμους που θεσπίστηκαν στη διάρκεια της πρώτης αυτής περιόδου των αμερικανικών δημοκρατιών(republiques) μας εντυπωσιάζου η κυβερνητική διάνεια και οι προχωρημένες θεωρίες του νομοθέτη(σελ.71). Ανάμεσα στις αρμοδιότητες των κοινοτήτων ήταν η υποχρεωτική παροχή παιδείας.
Συμπεραίνει: "το δόγμα της λαϊκής κυριαρχίας βγαίνει από την κοινότητα και κυριεύει την κυβέρνηση, όλες οι τάξεις δηλώνουν υπερασπίστριες του, μάχονται και θριαμβεύουν εν ονόματι του, γίνεται ο νόμος των νόμων"(σελ.86) ώστε "ο λαός βασιλεύει στον αμερικανικό πολιτικό κόσμο όπως ο Θεός στο σύμπαν. Είναι η αιτία και το τέλος των πάντων, όλα πηγάζουν απ' αυτόν κι όλα σ' αυτόν επιστρέφουν" (σελ.87).
Στο κεφάλαιο με τον τίτλο "περί του κοινοτικού συστήματος στην Αμερική" είναι περισσότερο αναλυτικός: "δεν είναι τυχαίο που εξετάζω κατ' αρχήν την κοινότητα. Η κοινότητα είναι η μόνη συνένωση που έχει τόσο πολύ φυσικό χαρακτήρα, ώστε παντού όπου άνθρωποι συγκεντρωμένοι, σχηματίζεται κοινότητα από μόνη της,. Η κοινοτική κοινωνία υπάρχει λοιπόν σε όλους τους λαούς ανεξάρτητα από τις συνήθειες και τους νόμους τους. Ο άνθρωπος φτιάχνει τα βασίλεια και δημιουργεί τις δημοκρατίες, η κοινότητα μοιάζει να βγαίνει κατευθείαν απο τα χέρια του Θεού. Αν όμως η κοινότητα υπάρχει αφότου υπάρχουν άνθρωποι, η κοινοτική ελευθερία είναι πράγμα σπάνιο και εύθραυστο. Ένας λαός μπορεί πάντοτε να συγκαλεί μεγάλες πολιτικές συνελεύσεις, γιατί εμπεριέχει συνήθως στους κόλπους του έναν αριθμό ανθρώπων στους οποίους τα φώτα αντικαθιστούν μέχρι ενός σημείου την πείρα των υποθέσεων "(σελ.89).
Παρά τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίσουν οι κοινότητες "η δύναμη των ελευθέρων λαών εδρεύει στην κοινότητα" καθώς "οι κοινοτικοί θεσμοί είναι για την ελευθερία ό,τι είναι τα δημοτικά σχολεία για τη γνώση, τη φέρνουν στο λαό, γι' αυτές ο λαός γεύεται την ήρεμη άσκηση της ελευθερίας και συνηθίζει να κάνει χρήση της. Ένα έθνος χωρίς κοινοτικούς θεσμούς μπορεί να έχει ελεύθερη κυβέρνηση, δεν έχει όμως το πνεύμα της ελευθερίας. Πάθη παροδικά, συμφέροντα της στιγμής, το τυχαίο των περιστάσεων, μπορεί να του προσπορίσουν τους εξωτερικούς τύπους της ανεξαρτησίας, όμως ο απωθημένος στο εσωτερικό του κοινωνικού σώματος δεσποτισμός επανεμφανίζεται αργά ή γρήγορα στην επιφάνεια"(σελ.89,90).
Η άμεση άσκηση από το λαό είναι αυτό που διακρίνει τις κοινότητες από τους άλλους θεσμούς "στην κοινότητα, όπως και παντού αλλού, ο λαος είναι η πηγή των κοινωνικών εξουσιών, πουθενά όμως δεν ασκεί αμεσότερα τη δύναμή του. Ο λαός στην Αμερική, είναι ένας αφέντης στον οποίο πρέπει να αρέσεις ως τα έσχατα όρια του δυνατού...Στην κοινότητα, όπου η νομοθετική και κυβερνητική πράξη είναι πλησιέστερη στους κυβερνώμενους, ο νόμος της αντιπροσώπευσης δε γίνεται αποδεκτός. Δημοτικό συμβούλιο δεν υπάρχει, το σώμα των εκλογέων, αφού ορίσει τους άρχοντες του, τους κατευθύνει το ίδιο σε οτιδήποτε δεν είναι σκέτη εκτέλεση των νόμων της Πολιτείας"(σελ.90,91).
Η επιτυχία του κοινοτικού πνεύματος στην Αμερική ήταν ότι κατάφερε να διασπείρει την δύναμη ώστε να προκαλέσουν το ενδιαφέρον όσων το δυνατόν περισσότερο(σελ.95). Ο κοινοτισμός καλλιεργεί την φιλοπατρία ενώ "επιβάλλει στην κοινωνία μια συνεχή, αλλά και ήρεμη συνάμα κίνηση, που την αναμοχλεύει χωρίς να την αναταράζει"(σελ.95).
Συνεπώς "Ο κάτοικος της Νέας Αγγλίας είναι προσκολλημένος στην κοινότητά του, γιατί αυτή είναι δυνατή και ανεξάρτητη, ενδιαφέρεται γι' αυτήν γιατί συμβάλλει στη διοίκησή της, την αγαπά γιατί δεν παραπονιέται για τη μοίρα του μέσα στους κόλπους της, εναποθέτει σ' αυτήν τη φιλοδοξία του και το μέλλον του, ανακατεύεται σε κάθε συμβάν της κοινοτικής ζωής: στην περιορισμένη αυτή σφαίρα που είναι μέσα στις δυνατότητες του επιχειρεί να κυβερνήσει την κοινωνία, συνηθίζει στις μορφές εκείνες χωρίς τις οποίες η κοινωνία προχωρεί μόνο με επαναστάσεις, διαποτίζεται από το πνεύμα τους, αποκτά τη γεύση της τάξης, κατανοεί την αρμονία των εξουσιών, και συγκεντρώνει τέλος ιδέες σαφείς και πρακτικές πάνω νστη φύση των καθηκόντων του όπως και πάνω στην έκταση των δικαιωμάτων του" (σελ.96).
Τι τελικά θαυμάζει ο Α.Τοκβίλ: "Αυτό που πιο πολύ θαυμάζω στην Αμερική δεν είναι τα διοικητικά αλλά τα πολιτικά αποτελέσματα της αποκέντρωσης. Στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι παντού αισθητή η πατρίδα. Είναι αντικείμενο φροντίδας από το χωριό ως την Ένωση ολόκληρη. Ο κάτοικος νοιάζεται για τα συμφέροντα της χώρας του όπως για τα δικά του. Καμαρώνει για τη δόξα του έθνους, στις επιτυχίες της χώρας βλέπει το δικό του έργο και ψηλώνει, αγάλλεται για τη γενική προκοπή που κι αυτόν τον ωφελεί. Έχει για την πατρίδα του ένα αίσθημα ανάλογο μ' αυτό που νιώθει για τη φαμίλια του και το ενδιαφέρον του για το κράτος είναι κι αυτό ένα είδος εγωϊσμού"(σελ.114).
Αλέξης ντε Τοκβίλ: Ελευθερία και ισότητα -"μόνο ένα αποτελεσματικό φάρμακο υπάρχει για την καταπολέμηση των δεινών που μπορεί να επιφέρει η ισότητα:η πολιτική ελευθερία"
Θαυμαστής αναμφίβολα υπήρξε της αμερικάνικης δημοκρατίας ο Α.Τοκβίλ. Η παραδοχή αυτή δεν τον εμπόδισε να διατυπώσει τις αντιρρήσεις για κάποιες από τις πλευρές της και τις συνέπειες που αυτές δημιουργούσαν. Πιο σημαντική είναι η παρατήρηση που έκανε ότι η μπορεί η ισότητα και η ελευθερία να μην είναι το θεμέλιο η μία της άλλης αλλά η ισότητα να απειλεί την ελευθερία. Η σχέση θα είναι ανταγωνιστική αλλά το αποτέλεσμα δεν είναι προδιαγεγραμμένο.
Γράφει για την ισότητα: "το πρώτο και ζωηρότερο απο τα πάθη που γεννά η ισότητα συνθηκών, δε χρειάζεται να το πω, είναι ο έρωτας της ίδιας αυτής ισότητας. Δεν είναι προς απορίαν λοιπόν που μιλώ γι' αυτόν πριν απο καθετί άλλο. Όλοι έχουν παρατηρήσει ότι στον καιρό μας και ιδιαίτερα στη Γαλλία, το πάθος αυτό για ισότητα έπαιρνε καθημερινά όλο και μεγαλύτερη θέση στην ανθρώπινη καρδιά. Ένα σωρό φορές έχει ειπωθεί ότι οι σύγχρονοι μας είχαν πολύ πιο φλογερό και πολύ πιο σταθερό έρωτα για την ισότητα παρά για την ελευθερία, δε νομίζω όμως ότι έχει γίνει επαρκής διείσδυση ως τις αιτίες του γεγονότος αυτού. Θα το προσπαθήσω εγώ. Μπορούμε να φαντασθούμε ένα ακραίο σημείο όπου η ελευθερία και η ισότητα αγγίζονται και συγχέονται. Υποθέτω ότι όλοι οι πολίτες συνδράμουν στη διακυβέρνηση και ότι ο καθένας τους έχει ίσο δικαίωμα να συνδράμει σ' αυτήν. Καθώς κανείς ποτέ δε θα διαφέρει απο τους ομοίους του, κανείς δε θα μπορέσει να ασκήσει τυραννική εξουσία, οι άνθρωποι θα είναι ολότελα ελεύθεροι, γιατί όλοι τους θα είναι εντελώς ίσοι, και όλοι θα είναι εντελώς ίσοι γιατί θα είναι ολότελα ελεύθεροι. Προς αυτό το ιδεώδες τείνουν οι δημοκρατικοί λαοί"(σελ.513).
Ένα πρόβλημα που εντοπίζει είναι: "τα κακά που φέρνει η ελευθερία είναι συχνά άμεσα , είναι για όλους ορατά και όλοι, λίγο-πολύ, τα αισθάνονται. Τα κακά που μπορεί να επιφέρει η άκρα ισότητα εκδηλώνονται σιγά-σιγά, εισχωρούν σταδιακά στο κοινωνικό σώμα, τα βλέπει κανείς απο καιρό σε καιρό, και, την ώρα που γίνονται πιο έντονα, η συνήθεια μας έχει πια κάνει να μην τα νιώθουμε. Τα αγαθά που επιδαψιλεύει η ελευθερία φαίνονται μόνο μακροπρόθεσμα, και είναι πάντοτε εύκολο να παραγωρισθεί η αιτία που τα γέννησε. Τα πλεονεκτήματα της ισότητας γίνονται αμέσως κιόλας αισθητά και καθημερινά φαίνονται να εκρέουν από την πηγή τους. Η πολιτική ελευθερία δίνει, απο καιρό σε καιρό, σε έναν ορισμένο αριθμό πολιτών υψιπετείς απολαύσεις"(σελ.515).
Το πάθος της ισότητας γίνεται δυνατώτερο απο αυτό της ελευθερίας: "πιστεύω ότι οι δημοκρατικοί λαοί έχουν μια φυσική ροπή προς την ελευθερία, αφημένοι στους εαυτούς τους, την αναζητούν, την αγαπούν και με οδύνη βλέπουν να τους την παίρνουν. Για την ισότητα όμως έχουν πάθος φλογερό, ακόρεστο, αιώνιο, ακατανίκητο, θέλουν την ισότητα μέσα στην ελευθερία και, αν δεν το μπορούν αυτό, τη θέλουν έστω και με δουλεία. Θα ανεχθούν τη φτώχεια, την υποδούλωση, τη βαρβαρότητα, όχι όμως την αριστοκρατία"(σελ.516).
Σε αυτό το σημείο διαβλέπει κινδύνους στην δημοκρατία που δεν επιβεβαιώθηκαν: "η δημοκρατία όχι μόνο κάνει κάθε άνθρωπο να λησμονεί τους προγόνους του αλλά του κρύβει και τους απογόνους του και τον διαχωρίζει από τους συγχρόνους του, τον ξαναφέρνει συνεχώς στον εαυτό του και μόνο και απειλεί να τον περιχαρακώσει τελικά ολάκερο μέσα στη μοναξιά της δικής του μόνο καρδιάς"(σελ.518).
Παραδέχεται όμως ότι "το σύστημα των εκλογών προσεγγίζει με διαρκή τρόπο πλήθος πολιτών που διαφορετικά θα είχαν παραμείνει ξένοι μεταξύ τους. Η ελευθερία δημιουργεί επιμέρους μίση, ο δεσποτισμός όμως γεννά τη γενική αδιαφορία. Οι Αμερικανοί καταπολέμησαν μέσω της ελευθερίας τον ατομικισμό που γεννά η ισότητα, και τον νίκησαν"(σελ.521). Οι τοπικές ελευθερίας οδηγεί "ακαταπαύστα τους ανθρώπους τον ένα κοντά στον άλλον, παρά τα ένστικτα που τους διαχωρίζουν, και τους εξαναγκάζουν σε αλληλοβοήθεια"(σελ.522).
Τελικά "μόνο ένα αποτελεσματικό φάρμακο υπάρχει για την καταπολέμηση των δεινών που μπορεί να επιφέρει η ισότητα:η πολιτική ελευθερία"(σελ.523) . Οι Αμερικανοί όχι μόνο δεν διαχωρίζονται άλλα ενώνονται με πολλούς τρόπους και σε πολλές εκδηλώσεις ώστε "η πιο δημοκρατική χώρα του κόσμου συμβαίνει να είναι κι εκείνη όπου οι άνθρωποι έχουν περισσότερο τελειοποιήσει στις ημέρες μας την τέχνη να επιδιώκουν απο κοινού το αντικείμενο των κοινών τους πόθων και εκείνοι όπου έχουν στον μεγαλύτερο αριθμό αντικειμένων εφαρμόσει τη νέα αυτή γνώση"(σελ.525).
Η δημοκρατία ευνοεί το εμπόριο: "στις δημοκρατίες τίποτε το μεγαλύτερο και τίποτε το λαμπερότερο από το εμπόριο, αυτό ελκύει τα βλέμματα του κοινού και αυτό γεμίζει τη φαντασία του πλήθους, προς αυτό κατευθύνονται όλα τα ενεργητικά πάθη"(σελ.564). Συγχρόνως όμως "η αργή και προοδευτική ανύψωση των μισθών είναι ένας απο τους γενικούς νόμους που διέπουν τις δημοκρατικές κοινωνίες"(σελ.596). Θα συμπληρώσει ότι και η ισότητα "αναπτυσσόμενη σε πολλές χώρες, ωθεί ενιαία προς τη βιομηχανία και το εμπόριο"(σελ.670).
Η βούληση για ισότητα οδηγεί στη βούληση για ανεξαρτησία και πολιτική ελευθερία: "η ισότητα, που καθιστά τους ανθρώπους ανεξάρτητους τους μεν από τους δε, τους κάνει να αποκτούν τη συνήθεια και την επιθυμία να μην ακολουθούν, στις επιμέρους πράξεις τους, παρά τη θέλησή τους. Η πλήρης αυτή ανεξαρτησία, της οποίας απολαμβάνουν συνεχώς έναντι των ίσων τους και στη χρήση του ιδιωτικού βίου, τους προδιαθέτει να βλέπουν με βλέμμα δυσαρέσκειας κάθε εξουσία, και τους υποβάλλει την ιδέα και την αγάπη της πολιτικής ελευθερίας"(σελ.677). Όμως καταλήγει ότι στους δημοκρατικούς αιώνες που θα ακολουθήσουν "η ατομική ανεξαρτησία και οι τοπικές ελευθερίες θα είναι πάντοτε τεχνητά προϊόντα. Η συγκέντρωση της εξουσίας θα είναι πάντοτε η φυσιολογική μορφή διακυβέρνησης" (σελ.683).
Στη συνέχεια θα διαπιστώσει τις πολλές και αντίρροπες επιπτώσεις της ισότητας:
-"η ίδια αυτή ισότητα, που διευκολύνει τον δεσποτισμό, τον μετριάζει κιόλας"(σελ.700). Τα ήθη γίνονται πιο ήπια και ανθρώπινα και κανένας πολίτης δεν έχει μεγάλη εξουσία και πλούτη ώστε λείπει στην τυραννία ο χώρος για να εκδηλωθεί. Το φοβίζει το πλήθος των όμοιων ανθρώπων, που έχει προσηλωθεί στον εαυτό του και "νοιώθει ξένος προς τη μοίρα όλων των άλλων"(σελ.700).
-"πιστεύω ότι είναι ευκολότερο να εγκαθιδυθεί μια απόλυτη και δεσποτική μορφή διακυβέρνησης σε ένα λαό που οι συνθήκες είναι ίσες παρά σε έναν άλλον"(σελ.703).
-"το ζήτημα δεν είναι η αναδημιουργία μιας αριστοκρατικής κοινωνίας αλλά η ανάδυση της ελευθερίας μέσα στους κόλπους της δημοκρατικής κοινωνίας όπου ο Θεός μας έταξε να ζήσουμε"(σελ.703.
Εν κατακλείδι: "Τα έθνη σήμερα δεν μπορούν να αποτρέψουν την εγκαθίδρυση ίσων συνθηκών στους κόλπους τους, από αυτά όμως εξαρτάται το εαν η ισότητα θα τα οδηγήσει στη δουλεία ή στην ελευθερία, στα φώτα ή στη βαρβαρότητα, στην ευημερία ή στην αθλιότητα"(σελ.713).
Η τυραννία της πλειοψηφίας, ο κίνδυνος για την ελευθερία.
Α'
Ο Α.Τοκβίλ διέβλεπε ότι κατάληψη της εξουσίας και του κράτους μέσα από τις εκλογές δεν περιέχει λιγότερους κινδύνους. Με την ότι "στην εποχή μας η ελευθερία της συνένωσης έχει γίνει μια αναγκαία εγγύηση εναντίον της τυραννίας της πλειοψηφίας"(σελ.207).
Το φάρμακο δεν είναι λιγότερη αλλά περισσότερη ελευθερία: "μέσα στην απέραντη περιπλοκή των ανθρώπινων νόμων συμβαίνει καμιά. φορά η άκρα ελευθερία να διορθώνει καταχρήσεις της ελευθερίας και η άκρα δημοκρατία να προλαβαίνει τους κινδύνους της δημοκρατίας"(σελ.209). Διαπιστώνει ότι θα μπορούσε η δημοκρατική εξουσία να αυθαιρετεί όπως και ο δεσποτισμός Ορθά συμπεραίνει ότι η δημοκρατία χρειάζεται μια κοινωνία "πεπαιδευμένη και πολιτισμένη"(σελ.222). Με φόβο βλέπει ότι στην Αμερική η εξουσία της πλειοψηφίας τείνει να είναι όχι "μόνο κυριαρχική, αλλά και ασυγκράτητη"(σελ.257).
Ο Τοκβίλ έχει ένα γνήσιο ενδιαφέρον για την ελευθερία και τους φιλελεύθερους θεσμούς. Για αυτό πρέπει η εξουσία να αυτοπεριορίζεται, η παντοδύναμη εξουσία κακή και επικίνδυνη:
- "νομίζω λοιπόν ότι πρέπει πάντοτε να υπάρχει, κάπου μια κοινωνική εξουσία ανώτερη απ' όλες τις άλλες, θεωρώ όμως την ελευθερία σε κίνδυνο όταν η εξουσία αυτή δε βρίσκει μπρος της κανένα εμπόδιο που να μπορέσει να συγκρατήσει την πορεία της και να της δώσει τον καιρό να μετριάσει το ίδιο την ένταση του"(σελ.261).
-"όταν λοιπον βλέπω να παραχωρείται το δικαίωμα και η ικανότητα του πράττειν τα πάντα σε μια οποιαδήποτε δύναμη, είτε αυτή λέγεται λαός ή βασιλιάς, δημοκρατία ή αριστοκρατία, είτε αυτή ασκείται σε μοναρχία είτε σε δημοκρατική πολιτεία, τότε λέω: εδώ είναι ο σπόρος της τυραννίας, και πηγαίνω να ζήσω υπό άλλους νόμους"(σελ.261).
-"όταν ένας άνθρωπος ή ένα κόμμα υποφέρει απο μια αδικία στις Ηνωμένες Πολιτείες σε ποιόν θέλετε να απευθυθεί; Στη κοινή γνώμη; αυτή σχηματίζει την πλειοψηφία στο νομοθετικό σώμα, αυτό εκπροσωπεί την πλειοψηφία και υπακούει σ' αυτήν τυφλά, στην εκτελεστική εξουσία; ορίζεται από την πλειοψηφία και είναι το παθητικό της εργαλείο, στις δυνάμεις της δημόσιας τάξης; οι δυνάμεις της τάξης δεν είναι παρά η πλειοψηφία υπό τα όπλα, στο σώμα των ορκωτών δικαστών (jury); αυτό δεν είναι παρά η πλειοψηφία περιβεβλημένη με το δικαίωμα να εκδίδει διατάγματα:οι ίδιοι οι δικαστές, σε ορισμένες Πολιτείες εκλέγονται από την πλειοψηφία. Όσο άδικο ή παράλογο και αν είναι, δηλαδή το μέτρο που σας πλήττει, πρέπει να υποταχθείτε σ' αυτό"(σελ.261).
Η τυραννία της πλειοψηφίας, ο κίνδυνος για την ελευθερία.
Β'
Επικρίνοντας την εξουσία της πλειοψηφίας στην Αμερική, απομακρύνεται από τις ιδιαίτερα μέχρι τώρα θετικές αξιολογήσεις του. Πλέον:
- "δεν γνωρίζω χώρες όπου να βασιλεύει, εν γένει, λιγότερη ανεξαρτησία πνεύματος και αληθινής ελευθερίας όσο στην Αμερική"(σελ.262)
-"στην Αμερική, η πλειοψηφία χαράζει ένα τρομερό κύκλο γύρω από τη σκέψη. Μέσα στα όρια αυτά ο συγγραφέας είναι ελεύθερος. Αλίμονο όμως σε όποιον τολμήσει να βγει απ' αυτά. Δεν πρόκειται ότι τον περιμένει ο θάνατος επι της πυράς, υπόκειται όμως σε κάθε λογής απαρέσκειες και σε καθημερινές διώξεις. Η πολιτική σταδιοδρομία του είναι κλειστή: έχει προσβάλλει τη μόνη δύναμη που έχει τη δυνατότητα να του την ανοίξει. Του αρνούνται τα πάντα, μέχρι και τη δόξα"(σελ.263).
-"οι ηγεμόνες είχαν, ας πούμε, υλοποιήσει τη βία, οι δημοκρατούμενες πολιτείες των ημερών μας την έκαναν εξίσου διανοητική όσο και η ανθρώπιη θέληση την οποία θέλει να εξαναγκάσει. Υπο την απολυταρχική κυβέρνηση του ενός ανδρός, ο δεσποτισμός, για να φτάσει στην ψυχή, χτυπούσε το σώμα, και η ψυχή διαφεύγοντας τα χτυπήματα αυτά, υψωνόταν ένδοξη πάνω απ' αυτόν, στις δημοκρατικές όμως πολιτείες, δεν κινείται καθόλου έτσι η τυραννία, αφήνει το κορμί και πηγαίνει κατευθείαν στην ψυχή. Ο αφέντης δε λέει πια: Θα σκέφτεστε όπως εγώ, ειδάλλως θα πεθάνετε, λέει: Είστε ελεύθεροι να μην σκέφτεστε καθόλου όπως εγώ, η ζωή σας τα αγαθά σας, τα πάντα σας μένουν, από την ημερα όμως αυτή είστε ένας ξένος αναμέσα μας. Θα διατηρήσετς τα προνόμια σας στην πόλη (cite), θα είναι όμως ανώφελα για σας, γιατί αν ζήτησετε την προτίμηση των συμπολιτών σας, δε θα σας τη δώσουν και αν δεν τους ζητήσετε παρά την εκτίμησή τους θα προσποιηθούν και πάλι ότι σας αρνούνται. Θα παραμείνετε μεταξύ των ανθρώπων, αλλά θα χάσετε τα δικαιώματα σας στην ανθρωπότητα. Όταν θα πλησιάζετε τους συνανθρώπου σας, θα φεύγουν μακριά σαν να είσαστε ρυπαρό ον, και όσοι πιστεύουν στην αθωότητά σας, κι αυτοί ακόμη θα σας εγκαταλείψουν, γιατί κι αυτούς θα τους απομονώσουν με τη σειρά τους. Πορευθείτε εν ειρήνη, σας αφήνω τη ζωή αλλά σας την αφήνω χειρότερη κι απο το θάνατο"(σελ.263,264).
- "αν η Αμερική δεν είχε μέχρι τώρα μεγάλους συγγραφείς δεν πρέπει να αναζητήσουμε αλλού την αιτία: δε γίνεται λογοτεχνική ιδιοφυϊα χωρίς ελευθερία πνεύματος και στην Αμερική ελευθερία του πνεύματος δεν υπάρχει"(σελ.264).
- "πιστεύω ότι τον μικρό αριθμό αξιόλογων ανθρώπων που φαίνονται σήμερα στην πολιτική σκηνή πρέπει να τον αποδώσουμε στην αύξουσα επίδραση του δεσποτισμού της πλειοψηφίας"(σελ.265).
Ο Τοκβίλ συγκρίνει την δημοκρατία με την αριστοκρατία με τις νομο-κατεστημένες τάξεις και παρατηρεί ότι στην τελευταία οι άνθρωποι είναι ανόμοιοι σε τεράστιο βαθμό και οι συνήθειες και τα ήθη τους έχουν ουσιώδεις διαφορές. Οι δημοκρατίες τείνουν να εξομοιώνουν τις συμπεριφορές αφού καταργούν κάθε προηγούμενο νομικό εμπόδιο και η νομική ισότητα χαρακτηρίζει τους θεσμούς της.
Επισημαίνει:
"Αντιθέτως, στις δημοκρατίες, όλοι οι άνθρωποι είναι όμοιοι και κάνουν πράγματα σχεδόν όμοια. Υπόκεινται, πράγματι, σε μεγάλες και συνεχείς μεταπτώσεις. Καθώς όμως επανέρχονται συνεχώς οι ίδιες επιτυχίες και οι ίδιες κακοτυχίες, μόνο το όνομα των νέων ηθοποιών αλλάζει, το έργο είναι το ίδιο. Η όψη της αμερικάνικης κοινωνίας είναι ανήσυχη, γιατί άνθρωποι και πράγματα αλλάζουν συνεχώς, και είναι μονότονη, γιατί όλες οι αλλαγές είναι ίδιες. Οι άνθρωποι που ζουν στους δημοκρατικούς καιρούς έχουν πολλά πάθη, τα περισσότερα όμως πάθη τους καταλήγουν στην αγάπη του πλούτου ή πηγάζουν απο αυτήν. Αυτό δεν προέρχεται από το ότι είναι πιο μικρόψυχοι, αλλά από το ότι η σημασία του χρήματος είναι στους καιρούς αυτούς αληθινά μεγαλύτερη.
Ότα οι συμπολίτες είναι όλοι ανεξάρτητοι και όμοιοι, μόνο πληρώνοντας μπορεί να επιτύχει κανείς τη συνδρομή του καθενός τους, πράγμα που πολλαπλασιάζει στο άπειρο τη χρήση του πλούτου και αυξάνει την τιμή του.
Καθώς το κύρος που συναρτιόταν με τα παλαιά πράγματα έχει εξαφανισθεί, η γέννηση, η κοινωνική σειρά, το επάγγελμα δε διακρίνουν πια τους ανθρώπους ή τους διακρίνουν ελάχιστα, δεν απομένει πια παρά το χρήμα που δημιουργεί πολύ ορατές διαφορές μεταξύ τους και που μπορεί να θέσει κάποιους σε άνιση μοίρα. Η διάκριση που πηγάζει από τον πλούτο αυξάνει με την εξαφάνιση και τη μείωση όλων των άλλων διακρίσεων.
Στους αριστοκρατικούς λαούς το χρήμα μόνο σε ορισμένα σημεία της ευρείας περιφέρειας των επιθυμιών φέρει τους ανθρώπους, στις δημοκρατίες φαίνεται να οδηγεί σε όλα.
Ανευρίσκοντας λοιπόν την αγάπη για τον πλούτο ως κύριο ή συμπληρωματικό στοιχείο στο βάθος των πράξεων των Αμερικανών, πράγμα που δίνει σε όλα τους τα πάθη μια πνοή οικογενειακή και γι' αυτό δεν αργεί να καταστήσει τον πίνακα τους κουραστικό.
Η διηνεκής αυτή επιστροφή του ίδιου πάθους είναι μονότονη, μονότονες είναι επίσης και οι επιμέρους μέθοδοι που χρησιμοποιεί το πάθος αυτό για να λάβει ικανοποίηση.
Σε μια συγκροτημένη και ειρηνική δημοκρατία, όπως είναι αυτή των Ηνωμένων Πολιτειών , όπου δεν μπορεί κανείς να πλουτίσει ούτε με τον πόλεμο, ούτε με τις δημόσιες θέσεις, ούτε με τις πολιτικές δημεύσεις, η αγάπη του πλούτου κατευθύνει κυρίως τους ανθρώπους προς τη βιομηχανική δραστηριότητα. Αλλά η βιομηχανία, που οδηγεί συχνά σε τόσο μεγάλες ανωμαλίες και σε τόσο μεγάλους ολέθρους, δεν μπορεί μολαταύτα να ευδοκιμήσει παρά με τη βοήθεια πολύ έρρυθμων συνηθειών και μέσω μιας μακράς διαδοχής μικροενεργειών μεγάλης ομοιομορφίας. Όσο πιο ζωηρό είναι το πάθος τόσο πιο έρρυθμες είναι οι συνήθειες και τόσο πιο ομοιόμορφες οι πράξεις. Μπορούμε να πούμε ότι τους Αμερικανούς τους κάνει τόσο μεθοδικούς η βιαότητα ακριβώς των επιθυμιών τους. Ταράζει την ψυχή τους, ταξινομεί όμως τη ζωή τους.
Αυτό που λέω για την Αμερική εφαρμόζεται εξάλλου σε όλους σχεδόν τους ανθρώπους των ημερών μας. Η ποικιλία εξαφανίζεται μέσα στους κόλπους του ανθρώπινου είδους, οι ίδιοι τρόποι δράσης, σκέψης και αίσθησης ανευρίσκονται σε όλες τις γωνιές του κόσμου. Αυτό. δεν πηγάζει μόνο από το ότι όλοι οι λαοί συγχρωτίζονται περισσότερο μεταξύ τους και αντιγράφουν πιο πιστά ο ένας , αλλά από και από το ότι σε κάθε χώρα οι άνθρωποι, απομακρύνονται ολοένα και πιο πολύ απο τις ιδέες και τα αισθήματα που προσιδιάζουν σε μια κάστα, σε ένα επάγγελμα, σε μια οικογένεια, φθάνουν ταυτόχρονα σ' αυτό που βρίσκεται πλησιέστερα στη σύσταση του ανθρώπου, που παντού είναι η ίδια. Γίνονται έτσι όμοιοι, αν και δεν μιμούνται ο ένας τον άλλον. Είναι σαν ταξιδιώτες διεσπαρμένοι μέσα σε μεγάλο δάσος που όλα τα μονοπάτια καταλήγουν σε ένα και το ίδιο σημείο. Αν όλοι διακρίνουν ταυτόχρονα το κεντρικό σημείο και κατευθύνουν προς τα εκεί τα βήματά τους, πλησιάζουν ασυναίσθητα ο ένας τον άλλον, χωρίς να αναζητούνται μεταξύ τους, χωρίς να διακρίνονται μεταξύ τους και χωρίς να γνωρίζονται, και τελικά θα βρεθούν με έκπληξη συγκεντρωμένοι στο ίδιο μέρος. Όλοι οι λαοί που παίρνουν ως ατικείμενο των μελετών τους και της μίμησης τους, όχι τον τάδε άνθρωπο, αλλά τον άνθρωπο καθ' εαυτόν, τελικά θα καταλήξουν να συναντηθούν στα ίδια ήθη, όπως οι ταξιδιώτες αυτοί στην ίδια κεντρική εστία"(σελ. 626,627).
Η κριτική του Α.Τοκβίλ, παρότι μπορούμε να διακρίνουμε κάποια νοσταλγία προς την αριστοκρατία, έχει φιλελεύθερη αφετηρία. Στόχος του είναι όπως επαναλαμβάνει να αναδυθεί η ελευθερία μέσα στους κόλπους της δημοκρατικής κοινωνίας. Είναι πολύ χρήσιμες απο αυτή της πλευρά οι ανησυχίες για τις επιπτώσεις της ισότητας στην ελευθερία, για την τυραννία της πλειοψηφίας που μπορεί να εγκαθιδρύσει ένα νέο δεσποτισμό. Παρατηρώντας την ιστορική εξέλιξη οι ΗΠΑ επέτυχαν να δημιουργήσουν θεσμικά αντίβαρα ώστε να μην εκτραπούν οι εξουσίες της εκάστοτε πλειοψηφίας και του εκάστοτε Προέδρου. Η δημοκρατία τελικά όχι μόνο δεν ταυτίστηκε με την ομοιομορφία αλλά θεσμοθέτησε τον πλουραλισμό, την πολυφωνία ώστε να είναι δυνατή μια πολυμορφία ιδεών , τεχνών, τρόπων ζωής. Η απουσία δημοκρατίας, η κοινωνία των στρατοπέδων συγκέντρωσης αντίθετα θεσμοθέτησε την μηχανική, στρατιωτική πειθαρχία και την ομοιομορφία. Δεν έχει άδικο ο Τοκβίλ ότι οι δημοκρατίες ευνοούν την βιομηχανία και το εμπόριο περισσότερο από άλλα καθεστώτα. Πράγματι φαίνεται να υπάρχει μια αιτιώδης συνάφεια ανάμεσα στην βιομηχανία, το εμπόριο και την δημοκρατία. Με την διαφορά ότι πλέον δεν έχει αποκλειστικό χαρακτήρα καθώς μπορούν να αναπτυχθούν και σε αυταρχικά καθεστώτα όπως αποδεικνύει το παράδειγμα της Κίνας.
