Το πρόσωπο στην δυτική θεολογία και φιλοσοφία.
Το έργο εκτός του ότι αποτελεί μια συναρπαστική ανατομία όχι μόνο της μεσαιωνικής φιλοσοφίας αλλά και της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και της ορθόθοξης πατερικής. Σε αντίθεση με μια αρκετά διαδεδομένη άποψη στην χώρα μας η δυτική θεολογία δεν ασχολήθηκε μόνο με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, τον Πλωτίνο αλλά και τον Διονύσιο Αρεοπαγίτη, τον Εφραίμ τον Σύρο, τον Ιωάννη Δαμασκηνό , τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης αλλά και στην θέωση(σελ.482).
Ακόμη πιο σημαντική είναι η αναφορά στην έννοια του Προσώπου, μια έννοια που απασχόλησε ιδιαίτερα τον Χ.Γιανναρά. Ο συγγραφέας επιμένει ότι η σωτηρία που κηρύσσει το Ευαγγέλιο δεν αφορά μόνο την ψυχή αλλά "τη σάρκα τους, τα μέλη τους, όλη τη δομή των σωματικών οργάνων, χωρίς την οποία ο καθένας θα αισθανόταν σκια του εαυτού του και αδιανόητος"(σελ.217) καθώς "ο Χριστός ήρθε να σώσει τον άνθρωπο, και όχι μόνο την ψυχή"(σελ.218).
Στο κεφάλαιο με τον τίτλο "ο χριστιανικός περσοναλισμός" επισημαίνει "δεν υπάρχουν έννοιες οικειότερες για το πνεύμα των νεοτέρων από αυτές της ατομικότητας και της προσωπικότητας. Μπορούμε μάλιστα να διερωτηθούμε αν η ανάγκη της αντίδρασης στις αρνητικές συνέπειες της μαζικής παραγωγής δεν μας κάνει κάποτε να τονίζουμε υπερβολικά την αξία του. Το γεγονός είναι όμως ότι σε εποχή που η συλλογικότητα αποκτά μια κυριολεκτικά θρησκευτική αξία, σαν να αρκούσε η εξάλειψη του ατομικού για να έχουμε το θείο, η ατομικότητα και η προσωπικότητα διεκδικούν με τη σειρά τους αξία ιερότητας και παρουσιάζονται ως τα μόνα δυνατά θεμέλια κάθε θρησκείας. Θα έλεγε κανείς ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να θέσουν μια αντινομία χωρίς να προσκυνάνε τους όρους της"(σελ.237).
Συμπληρώνει: "η ανθρωπότητα είναι μέσα σε κάθε άνθρωπο, και μάλιστα το ανθρώπινο είδος υπάρχει επειδή ακριβώς υπάρχουν άνθρωποι. Ένα άνθρωπος, αντιθέτως, διαφέρει από κάθε άλλον άνθρωπο, και δεν θα μπορούσαμε να τον χωρίσουμε τον ίδιο σε πολλούς χωρίς να τον καταστρέψουμε, γι' αυτό τον ονομάζουμε "άτομο'' "(σελ.247).
Ο συγγραφέας διακρίνει την έννοια της ατομικότητας από αυτή της εξατομίκευσης (σελ.249).
Συμπεραίνει τελικά "κάθε ανθρώπινο πρόσωπο είναι κατ' αρχάς άτομο, αλλά είναι πολύ περισσότερο από άτομο, γιατί δεν μιλάμε για πρόσωπο (personne) ή για έναν χαρακτήρα (personnage) , παρά μόνο στις περιπτώσεις όπου η ατομική ουσία που εξετάζουμε έχει μια ορισμένη αξία ως ίδιον. Τα ζώα είναι άτομα, δεν είναι πρόσωπα. Πρέπει να προχωρήσουμε ακόμα πιο πέρα: ένα ον είναι πρόσωπο εξαιτίας της υψηλότερης αξιοπρέπειας του, και αυτό το δείχνει το γεγονός ότι, όταν θέλουμε να τιμήσουμε κάποιον, τον χαιρετάμε με τον τίτλο της ανώτερης ιδιότητας του, αφήνοντας τους άλλους σαν να μην είχαν σημασία. Αν όμως ρωτήσουμε ποια είναι η ύψιστη αξία του ανθρώπου, βρίσκουμε αμέσως ότι είναι ο λόγος, έτσι που πρέπει να ορίσουμε το ανθρώπινο πρόσωπο ως "ατομική υπόσταση ενός λογικού όντος" "(σελ. 252).
Επίσης τονίζει "για να δηλώσουμε την ιδιαίτερη ατομικότητα ενός ελεύθερου όντος, λέμε ότι είναι πρόσωπο. Έτσι η ουσία της προσωπικότητας συμφύρεται προς αυτήν της ελευθερίας, από την άλλη η ελευθερία οφείλεται στη λογικότητα, και καθώς την αυτοτελή ύπαρξη[sunsistance] της ψυχής και του ανθρώπου τη θεμελιώνει η λογικότητα, πρέπει να πούμε ότι σ' εμάς η αρχή της ατομικότητας και η αρχή της προσωπικότητας συμπίπτουν. Η ενεργητικότητα [actualite] της λογικής ψυχή, καθώς κοινωνείται στο σώμα, καθορίζει την ύπαρξη ενός ατόμου που είναι πρόσωπο, έτσι που η ατομική ψυχή έχει προσωπικότητα κατά κάποιον τρόπο εξ ορισμού"(σελ.253). Όμως "είμαστε πρόσωπα επειδή είμαστε έργο ενός Προσωπου, μετέχουμε της θείας προσωπικότητας, όπως μετέχουμε στην τελειότητά του, όντας αγαθοί, στη δημιουργική παντοδυναμία όντας αίτια, στην πρόνοια του, προνοώντας οι ίδιοι, και με μια λέξη, όπως μετέχουμε στο Είναι του, όντας και οι ίδιοι Όντα. Να είναι κανείς πρόσωπο σημαίνει να μετέχει σε ένα απο τα υψηλότερα χαρακτηριστικά του θείου είναι"(σελ.255).
Ο Καντ θεωρείται κληρονόμος του χριστιανικού περσοναλισμού.
Τέλος αναγνωρίζει τις οφειλές στην ελληνική φιλοσοφία:
"αν χρωστάμε στις Γραφές το γεγονός πως έχουμε μια φιλοσοφία που να είναι χριστιανική, ο χριστιανισμός χρωστάει στην ελληνική παράδοση το γεγονός ότι έχει μια φιλοσοφία. Δεν υπάρχει μεταφυσική του καθαρού Είναι χωρίς τη βιβλική αποκάλυψη, αλλά και χωρίς την ελληνική φιλοσοφία, δεν υπάρχει μεταφυσική ως προϊόν αυτής της αποκάλυψης"(σελ.257).
Το πρόσωπο δεν είναι μια έννοια που χωρίζει αλλά μια έννοια που μας ενώνει με τον δυτικό χριστιανισμό και την ευρωπαϊκή φιλοσοφία.
