Δευτέρα, 14 Μαρτίου 2011

Ο διάλογος με τον π.Β.Θερμό στην ιστοσελίδα ΑΝΤΙΦΩΝΟ για την ελληνική ιστοριογραφία

Η διχασμένη ελληνική ιστοριογραφία και κάποιες σκέψεις για τη «θεραπεία» της

του π.Β.Θερμού

Κατά καιρούς, όπως πρόσφατα με το 1821 ή λίγο παλαιότερα με τη Σμύρνη, έρχονται στην επιφάνεια δημόσιες διαμάχες γύρω από την ορθότητα συγκεκριμένων ιστορικών απόψεων ή ιστοριογραφικών μοντέλων. Καθώς η από χρόνια αυτονόητη για τα πανεπιστημιακά δεδομένα γνώση εκλαϊκεύεται, το ευρύ κοινό δεν παύει να εκπλήσσεται βλέποντας να αναθεωρούνται στερεότυπες απόψεις με τις οποίες είχε γαλουχηθή από δεκαετίες. Δεν θα είναι υπερβολή να ισχυρισθούμε ότι στην Ελλάδα διαφέρει εντυπωσιακά, ίσως σε αρχετυπικό βαθμό, η κοινόχρηστη ιστορία από την ακαδημαϊκή ιστορία.

Πώς πρέπει να αντιμετωπισθή ένα τέτοιο φαινόμενο; Είναι σύμπτωμα παρακμής; Είναι ανησυχητικό σημάδι; Πώς θα πορευθή ένα έθνος του οποίου η ηγετική και διανοητική ελίτ έχει ριζικά διαφορετική εικόνα από τον λαό για το παρελθόν, με όποιες συνέπειες μπορεί αυτή η διαφορά να έχει για το αίσθημα εθνικής ταυτότητας και συνοχής;

Έχω τη γνώμη (και υπό τους περιορισμούς πάντοτε του μη ειδικού) ότι στις δημόσιες ιστοριογραφικές διαμάχες του τόπου μας συγκρούονται δύο διαφορετικοί κόσμοι. Στην πραγματικότητα συγκρούονται η μακρά κεκτημένη συνήθεια της Ανατολής με τα κατακτημένα αυτονόητα της Δύσης.

Οἱ ὀρθόδοξες χῶρες βρίσκονται σέ διαφορετική ψυχολογική θέση ἀπό τίς δυτικές ὡς πρός τό θέμα μας, ἀλλά καί στό ἐσωτερικό τους οἱ πιστοί χαρακτηρίζονται ἀπό διαφορετική ψυχολογική πραγματικότητα σέ σύγκριση μέ τούς ἀδιάφορους καί δυτικοποιημένους. Ἄλλες εἶναι οἱ ψυχολογικές προτεραιότητες τοῦ καθενός διότι δομεῖται διαφορετικά τό αἴσθημα ψυχικῆς ταυτότητος. Η συντριπτική πλειονότητα τῶν ὀρθοδόξων πιστῶν ἀντλοῦν τήν χριστιανική τους ταυτότητα πρωτίστως μέσα ἀπό τή διαμεσολάβηση τοῦ ἔθνους. Ἑπομένως μέ ὁποιαδήποτε ἀλλαγή τῆς καταστατικῆς τους σχέσης μέ τό ἔθνος κινδυνεύουν νά μήν εἶναι πιά χριστιανοί!

Ὑπάρχει χῶρος γιά τό ἔθνος στή σημερινή κοινωνία τῶν πολιτῶν; Δέν θά μποροῦσε νά μήν ὑπάρχει, δεδομένου ὅτι καί τό ἔθνος μέ τή σημερινή του ἔννοια ἀποτελεῖ προϊόν τῆς νεωτερικότητας. Ἀλλά χρειάζεται νά δοῦμε μέ ποιά μορφή ὑπάρχει. Ὅπως εἶναι μᾶλλον γνωστό, οἱ ἐξελίξεις διαμόρφωσαν δύο βασικούς τύπους ἐθνικῆς συνείδησης.

Ὁ πρῶτος ἀναπτύχθηκε στή Βρεττανία καί στή Γαλλία. Ἐδῶ τό ἔθνος γίνεται ἀντιληπτό ὡς ἔννοια πού ἀπορρέει ἀπό τόν πατριωτισμό τοῦ συντάγματος. Ἕνας πολίτης αὐτοῦ τοῦ μοντέλου συγκροτεῖ ψυχική ταυτότητα μέσα ἀπό τήν ἐθνική ἰδεολογία ὅπως αὐτή νοηματοδοτεῖται ἀπό τούς θεσμούς τῆς πολιτικῆς κοινωνίας, μέ ἄλλα λόγια αἰσθάνεται τό ἔθνος μέσα ἀπό τούς θεσμούς τοῦ «συνανήκειν». Ἡ ἐκδοχή αὐτή ἐμπλουτίστηκε ἀπό τίς μεταπολεμικές θεωρίες γιά τήν ἰδεολογία καί τή συγκρότηση ταυτοτήτων. Ἄς προσθέσουμε ἐδῶ ὅτι αυτός ο τύπος έθνους ἀποτελεῖ τήν κοινή βάση τῶν ἐπικρατέστερων θεωριῶν γιά τό ἔθνος στή διεθνῆ ἀκαδημαϊκή κοινότητα.

Καθοριστικό χαρακτηριστικό τοῦ ἐν λόγῳ μοντέλου εἶναι τό γεγονός ὅτι ἐθνικές ἀρετές εἶναι οἱ κοινωνικές ἀρετές. Παρ’ ὅλα αὐτά ἡ δυναμική τοῦ ἔθνους ὑπό τήν ἔννοια τῆς ἰδιοπροσωπίας τῶν παραδόσεων καί τῶν συμβόλων ὑπάρχει. Ἡ κοινή ἔννοια τῆς δικαιοσύνης δέν εἶναι ἀρκετή. Μέ λίγα λόγια, ὑπάρχει καί ὑγιής πατριωτισμός σύμφωνα μέ τό μοντέλο αὐτό, δηλαδή συνδεμένος μέ τόν ἱστορικό πολιτισμό τοῦ ἔθνους, ἀρκεῖ νά ἐναρμονίζεται μέ τίς ἀρχές τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν. Πρωτίστως ὅμως ὁ πολίτης αἰσθάνεται ὑπόλογος ψυχικά ἀπέναντι στήν κοινωνία.

Ἀπό τή «διαφωτιστική» ἐκσυγχρονιστική διανόηση στόν τόπο μας θεωρεῖται (και ὄχι ἀβάσιμα) ὅτι ἐνδεχόμενη υἱοθέτηση αὐτοῦ τοῦ μοντέλου θά προαγάγει τήν κοινωνική εἰρήνη, την ἀνοχή ἀπέναντι στήν ὁποιουδήποτε τύπου διαφορά, τήν ἀξιοπιστία καί ὑπευθυνότητα τοῦ πολίτη, τή συνεργασία, τό ξεπέρασμα τῶν συνδρόμων ἄμυνας καί ἀπομονωτισμοῦ... ἐνῶ θά ἐξαπλώσει περισσότερο τό νόμο καί τό δίκαιο στίς κοινωνικές καί διεθνεῖς σχέσεις.

Ποιός εἶναι ὁ δεύτερος τύπος ἐθνικῆς συνείδησης; Τό βαλκανικό καί γερμανικό μοντέλο. Παρά τήν αἰτιολογική σύνδεσή του μέ τή νεωτερικότητα τό μοντέλο αὐτό ἐκφράζει κυρίως, ὄχι τόν ὀρθό λόγο, ἀλλά τό θυμικό. Ἡ σύνδεσή του μέ τή νεωτερικότητα ἐπιτυγχάνεται κατά βάσιν μέσῳ τῆς ἰδεολογίας.

Τό ἔθνος λατρεύθηκε ἰδεολογικά κατά τόν 19ου αἰῶνα ἐπί τῇ βάσει τῆς «ἐθνικῆς ψυχῆς». Τό πάθος αὐτῆς τῆς λατρείας ὑπῆρξε ἀνάλογο τοῦ θρησκευτικοῦ: τό ἔθνος γίνεται ἱερό, διαθέτει «ἀποστόλους καί μάρτυρες», ἀπαιτεῖ «κατήχηση» στόν ἀπελευθερωτικό ἀγῶνα, ἡ δέ ἀμφισημία του ἐμπνέει ὅ,τι καί μέ τίς θρησκεῖες: εἴτε λαμπρά κατορθώματα θυσίας καί ἡρωισμοῦ, εἴτε φανατισμό καί ἐγκληματικότητα. Ὡς πολιτισμικό ἔρεισμα αὐτῆς τῆς ἐκδοχῆς περί ἔθνους χρησίμευσε κυρίως ὁ γερμανικός ρωμαντισμός.

Σ’ αὐτή τήν κατηγορία σκέψης τό ἔθνος γίνεται ἀντιληπτό ὡς μιά διαχρονική κοινότητα κουλτούρας καί ἱστορίας. Ἄλλοτε θεωρεῖται ἀδιαλείπτως ἐνεργό καί ἄλλοτε ἀφυπνίζεται κάτω ἀπό ὁρισμένους ὅρους. Ἡ ἀφύπνιση κατά τόν 19ο αἰῶνα ἀποδίδονταν στή θεία πρόνοια ἤ τό πλήρωμα τοῦ χρόνου, ἐνῶ στήν ἐποχή μας σέ συγκεκριμένες οἰκονομικοκοινωνικές μεταβολές.

Ἐπειδή ἡ συναισθηματική ἐπένδυση στό ἔθνος εἶναι σ’ αὐτή τήν ἐκδοχή πελώρια, εἶναι ἑπόμενο νά προκάλεσε καί νά προκαλεῖ πάθη. Αὐτό ἐξηγεῖ καί τίς φρικτές αἱματοχυσίες πού ἔλαβαν χώρα κατά τόν 20ό αἰῶνα μέ ἀφετηρία -ὄχι τυχαῖα- στή Γερμανία καί στα Βαλκάνια. Ἕνα τέτοιο ἔθνος ὑπόκειται σέ μία νοητική ἀναπαράσταση ἀπό τά ὑποκείμενα τέτοια ὥστε νά ἱκανοποιεῖ ψυχικές ἀνάγκες συνοχῆς καί ἰσχύος. Ὁ ἄνθρωπος σέ αὐτό τό μοντέλο δέν εἶναι τόσο πολίτης ὅσο μέλος ἑνός ἔθνους, αὐτή ἡ ἰδιότητα εἶναι πού χαρίζει τή θεμελιώδη ταυτότητα. Αὐτό τό ἐπιτυγχάνει μέ τό νά συγκρατεῖ τίς διαλυτικές δυνάμεις τοῦ ψυχισμοῦ καί νά παρέχει ἀσφάλεια: ἐφ’ ὅσον ὁ ἐχθρός βρίσκεται κάπου ἔξω ὁ ψυχισμός ἀποφεύγει τόν δικό του ἐμφύλιο πόλεμο μέσῳ τοῦ ἀσυνείδητου ψυχολογικοῦ μηχανισμοῦ τῆς προβολῆς. Ἐπί πλέον «φυσιολογικοποιεῖ» τίς ἀσυνείδητες ἐπιθετικές ἐνορμήσεις ἐνσωματώνοντάς τις σέ κοινό συμβολικό σύστημα, τό ὁποῖο ἀποενοχοποιεῖ τίς ἐνορμήσεις αὐτές παρέχοντάς τους ἰδεολογική προκάλυψη. (Ἔτσι ἐξηγεῖται ἡ ἐμπειρική παρατήρηση ὅτι ὅσο περισσότερο ἐθνικιστής εἶναι κάποιος τόσο μεγαλύτερη χαρακτηρολογική ἐπιθετικότητα ἐμφανίζει). Ἡ ἐθνική συνείδηση, μέ ἄλλα λόγια, ἐδῶ ἐξυπηρετεῖ πρωτίστως συναισθηματικούς σκοπούς τῆς ψυχικῆς οἰκονομίας.

Τό προπατορικό ἐλάττωμα αὐτοῦ τοῦ ἐθνικισμοῦ, στόν ὁποῖο ὅπως εἶναι φανερό ἀνήκει καί ὁ ἑλληνικός, βρίσκεται στόν ἔντονα φαντασιακό χαρακτῆρα τῆς ἀντίληψης ἑαυτοῦ καί τῶν ἄλλων. Τό ἔθνος στό ὁποῖο ἀνήκει κάποιος δέν γίνεται ἀντιληπτό στήν πραγματική του κατάσταση, ἀλλά στήν ἰδεατή: ἡ ἐπιθυμία συγχέεται μέ τήν πραγματικότητα. Ἐξογκώνονται οἱ ἀρετές του καί ἀποσιωπῶνται οἱ κακίες του, ἐνῶ σέ κάποιες περιπτώσεις ἀναπτύσσεται ἡ θεωρία τοῦ περιουσίου ἔθνους. Φυσικά υἱοθετεῖται μία ἐγωκεντρική στάση σύμφωνα μέ τήν ὁποία δέν παραχωροῦνται στά ἄλλα ἔθνη ἰσοδύναμα αἰτήματα ὅσων ζητοῦνται ἀπό αὐτά. Πρόκειται γιά τήν ἀσυνέπεια τοῦ ἐθνικισμοῦ στήν αὐτοκριτική καί στά αἰτήματά του, τήν ὁποία ἐπισημαίνει ὁ Gellner.

Εὔλογη ἀπόρροια αὐτῆς τῆς ἐκδοχῆς περί ἔθνους ἀποτελεῖ ἡ προβληματική στάση της ἀπέναντι στό νόμο. Ὁ νόμος δέν γίνεται δεκτός ὡς ὑποχρεωτικός καί ἐξισωτικός, ἀλλά διαθλᾶται μέσα ἀπό τά συμφέροντα καί τίς προτιμήσεις λαμβάνοντας κυρίως προσωπική χροιά. Ἡ ἔμφαση στό πρόσωπο καί τίς προσωπικές σχέσεις συνήθως λειτουργεῖ ὡς ἄλλοθι, δεδομένου ὅτι κατά βάθος τό ἐθνικιστικό ὑποκείμενο δέν ἀνέχεται ἄλλο νόμο πέρα ἀπό ὅ,τι τό ἀγχολύει καί ὅ,τι τό ἰσχυροποιεῖ. Ἡ λανθάνουσα ψυχική δομή ἔγκειται σέ μία ναρκισσιστικά ἐξογκωμένη καί παντοδύναμη εἰκόνα ἑαυτοῦ, ἡ ὁποία αἰσθάνεται τό κέντρο τοῦ κόσμου: ὅλα τά ἄλλα ἔθνη πρέπει νά παραμερίσουν μπροστά στό μεγαλεῖο τοῦ ἐκλεκτοῦ ἔθνους.

Ἄν ἡ ἰδέα-κλειδί τοῦ πρώτου τύπου πατριωτισμοῦ εἶναι ἡ δικαιοσύνη, τοῦ δευτέρου τύπου εἶναι τό μεγαλεῖο. Ἡ στενότατη διασύνδεση τοῦ ἔθνους μέ τήν ἰσχύ γίνεται ἐμφανής καί ἀπό τήν ἄρρηκτη διαπλοκή ἔθνους καί κράτους. Τό ἔθνος δέν ἀρκεῖται στήν διατήρηση τῆς ἰδιοπροσωπίας του ἀλλά διεκδικεῖ κρατική ὀντότητα καί θεσμική ἐπιβολή, μέσα ἀπό τό γνωστό δίδυμο «ἔθνος-κράτος». Τό ἔθνος μεγαλουργεῖ ὅταν ἀνεξαρ-τητοποιεῖται καί ἐπεκτείνεται. Πρός τόν σκοπό αὐτό ἡ ἱστορία διαβάζεται μεροληπτικά, προκειμένου νά δικαιωθοῦν οἱ ἐδαφικές ἀξιώσεις.

Αν ο δεύτερος τύπος εθνικής συνείδησης σάς θυμίζει κάτι, έχετε απόλυτο δίκιο. Ο ελληνικός πατριωτισμός ερωτοτροπεί ανέκαθεν με τον εθνικισμό του θυμικού. Το δυστύχημα εδώ είναι οτι, όπως εἶναι παγκοίνως γνωστό, ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἔχει συνδεθῆ ανεπιφύλακτα μέ αὐτοῦ τοῦ τύπου τόν ἐθνικισμό, γι’ αὐτό καί κατά κανόνα ὑποδαύλισε καί στήριξε τίς ἐθνικές διεκδικήσεις, χωρίς νά ἐνδιαφερθῆ στόν ἴδιο βαθμό καί γιά τίς ἀρετές τῆς συνυπάρξεως. Αὐτή ἡ ἐπιζήμια σύνδεση κατέστη δυνατή, ὄχι μόνο ἐξ αἰτίας συγκεκριμένων ἱστορικῶν περιπετειῶν, ἀλλά καί ἐπειδή ἡ θεολογική σκέψη δέν ἔχει ἀσχοληθῆ σχεδόν καθόλου μέ τή δυναμική τῆς ἰδεολογίας προκειμένου νά συμβάλει καί αὐτή στήν ἀπογύμνωσή της.

Μέ τό νά παραμένει ἀνυποψίαστος ὁ ἐκκλησιαστικός λόγος σχετικά μέ τόν μηχανισμό τῆς αὐταπάτης που είναι εγγενής στήν ἰδεολογία, ἀφήνει ἀφύλακτα τά νῶτα του στήν χρήση του ίδιου ἀπό τήν ἐθνική ἰδεολογία, μιά χρήση ἡ ὁποία ἐνδέχεται νά ὁδηγήσει καί σέ ἀλλοίωση τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ μηνύματος. Νομίζει (ὁ ἐκκλησιαστικός λόγος) ὅτι χρησιμοποιεῖ τόν πατριωτισμό ἀλλά στήν πραγματικότητα χρησιμοποιεῖται ἀπό τόν ἐθνικισμό. Ἡ μέχρι τώρα θητεία τῆς Ἐκκλησίας στό ἔθνος συνόδευσε τόν ἐθνικισμό στά δεινά τῆς ἰδεολογίας, γι’ αὐτό καί τώρα εἰσπράττει τήν κρίση της.
Όμως ἡ ἀρχική γέννηση καί ἀνάπτυξη τῆς Ἐκκλησίας ἔλαβε χώρα σέ περιβάλλον πού ἔμοιαζε, τηρουμένων τῶν ἀναλογιῶν, μέ τή σημερινή κοινωνία τῶν πολιτῶν, δηλαδή σε περιβάλλον ρωμαϊκῆς παγκοσμιοποίησης. Εἶναι καί αὐτός ἕνας ἀπό τούς λόγους πού ὑποστηρίζω πώς ἡ κοινωνία τῶν πολιτῶν ἀποτελεῖ φυσικώτερο χῶρο γιά τήν Ἐκκλησία ἀπό ὅσο τό ἔθνος.

Γιατί η Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία είναι ασύμβατη μέ τόν δεύτερο τύπο τοῦ ἔθνους, ὁ ὁποῖος μέχρι τώρα μονοπώλησε στον τόπο μας την εθνική συνείδηση;

1) Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἔχει καθῆκον νά ἀρνεῖται τόν φαντασιακό χαρακτῆρα πού τόσο συχνά προσδίδεται στήν ἐθνική ταυτότητα, λόγῳ τῆς ἀγάπης της πρός τήν ἀλήθεια. Χρειάζεται νά δώσει ἰδιαίτερη προσοχή στήν ἐπισήμανση τοῦ Gellner ὅτι «σέ γενικές γραμμές ἡ ἐθνικιστική ἰδεολογία ὑποφέρει ἀπό μία διάχυτη ψευδῆ συνείδηση. Οἱ μύθοι της ἀντιστρέφουν τήν πραγματικότητα: ἰσχυρίζεται πώς ὑπερασπίζεται τόν παραδοσιακό πολιτισμό, ἐνῶ στήν πραγματικότητα βοηθᾶ νά κατασκευαστεῖ μιά ἀνώνυμη μαζική κοινωνία... Κηρύσσει καί ὑπερασπίζεται τήν πολιτισμική ποικιλία, ὅταν στήν πραγματικότητα ἐπιβάλλει τήν ὁμοιογένεια τόσο στό ἐσωτερικό τῶν πολιτικῶν ὀντοτήτων, ὅσο καί μεταξύ τους σέ μικρότερο βαθμό». Στήν πραγματικότητα πρόκειται γιά μιά πλασματική ὁμοιογένεια ἀπέναντι στόν ἀληθινό ἤ φανταστικό κίνδυνο, μιά ὁμοιογένεια πού συχνά περιλαμβάνει καί ἔντονα ἀντικοινωνικά στοιχεῖα, ἀρκεῖ νά εἶναι «πατριῶτες»!

2) Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἔχει χρέος νά ἀντιστέκεται στόν ἐγωκεντρικό χαρακτῆρα τοῦ ἐθνικισμοῦ, ἀναγνωρίζοντας τά θετικά στοιχεῖα ὅλων τῶν ἄλλων ἐθνῶν καί τῶν πολιτισμῶν τους. Μάλιστα, κάτι περισσότερο: ἔχει ὑποχρέωση νά ἀνεύρει καί νά ἀναδείξει ἐκεῖνα τά στοιχεῖα τῶν ἄλλων πολιτισμῶν τά ὁποῖα θά μποροῦσαν νά συμβάλουν στή σάρκωση τῆς ἀλήθειας τοῦ Θεοῦ μέσα στό σύγχρονο κόσμο. Ἡ συνάντηση Θεολογίας καί πολιτισμοῦ δέν σταμάτησε μέ τόν ἑλληνικό πολιτισμό. Ὅλοι οἱ ὑπόλοιποι πολιτισμοί ἔχουν ἀνάγκη κάποιου ἰσχυρότερου χειραγωγοῦ στή διαδικασία προσλήψεώς τους ἀπό τήν Ἐκκλησία, ὁ ὁποῖος ὅμως νά ἀντιλαμβάνεται τήν ἰσχύ του καί τά ἱστορικά του προνόμια, ὄχι ὡς «ἁρπαγμόν», ἀλλά ὡς «κένωσιν» καί ἔξοδο ἀπό τήν ἐγωκεντρικότητά του.

3) Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἔχει «συμφέρον» νά προάγει τά ἰδεώδη τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν, διότι μέ αὐτά ἐξασφαλίζει ἐλευθερία κινήσεων καί δράσεων σέ χῶρες πού δέν ἀποτελεῖ τήν πλειονότητα, ἀλλά καί διότι μέσῳ τῆς ἀτομικῆς αὐτοδιαθέσεως ἔχει τήν δυνατότητα νά ἀποκτᾶ νέα μέλη διά τῆς μεταστροφῆς τους στόν Χριστό. Προφανῶς δέν εἶναι τυχαῖο ὅτι στόν τόπο μας, ὅπου λειτουργεῖ σέ ὑποτυπώδη μορφή ἡ κοινωνία τῶν πολιτῶν, κάθε ἄτομο πού μεταστρέφεται σέ ἄλλη θρησκεία ἤ αἵρεση θεωρεῖται ἀπό τούς πιστούς λιγώτερο ἕλληνας. (Καί ἐνδεχομένως νά ἀληθεύει αὐτό, ἀφοῦ ἡ ἐθνική μας ταυτότητα δομεῖται κατά τόν βαλκανικό τύπο!)

Ἀντίθετα, ἄν θά ἐπιθυμούσαμε νά ἀρθρώσουμε κριτικό λόγο γιά το εκσυγχρονιστικό μοντέλο περί έθνους, θά παρατηρούσαμε τά ἀκόλουθα:

1) Ὁλόκληρη ἡ συζήτηση περί ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων στηρίζεται σέ ἀνθρωποκεντρικό σκεπτικό, ἀφοῦ ἀπουσιάζει μία θεολογία περί τῆς ἰσότητας τῶν ἀνθρώπων. Αὐτό τό ἔλλειμμα ὀντολογίας καθιστᾶ εὐάλωτη στό πέρασμα τοῦ χρόνου τήν θεσμιζόμενη ἰσοτιμία καί ἀνοίγει τήν πόρτα στόν κίνδυνο ἡ κοινωνία τῶν πολιτῶν νά ἐκφυλισθῆ σέ ἁπλῆ ἰσορροπία συμφερόντων.

2) Ὁ ὑπερτονισμός τῆς ταυτότητας δικαίου ὁδηγεῖ σέ πολιτισμικό ἀποχρωματισμό, στοιχεῖο πού διευκολύνει τήν ἐπιβολή ἀλλοτριωτικῶν πρακτικῶν ἀφοῦ μειώνει τίς ἠθικές ἀντιστάσεις. Τό ἐπιχείρημα αὐτό ἀποτελεῖ καί τόν κατ’ ἐξοχήν ἀντίλογο τοῦ σημερινοῦ ἐκκλησιαστικοῦ χώρου στήν πρόταση τοῦ κοσμοπολιτισμοῦ. Αὐτό πού δέν ἐπισημαίνεται εἶναι πώς οἱ σημερινοί μηχανισμοί ἀλλοτριώσεως ἀπευθύνονται κυρίως στό ἀσυνείδητο καί τίς αἰσθήσεις (μέσῳ τῆς διαφημίσεως καί τῆς εἰκόνας ἐν γένει), κάτι τό ὁποῖο ὁ ὀρθός λόγος δέν εἶναι ἐπαρκῶς προετοιμασμένος νά ἀντιμετωπίσει. Μέ λίγα λόγια, ἡ κοινωνία του νόμου δέν εἶναι σέ θέση νά ἀποτρέψει τόν ἐκφυλισμό τοῦ ἀνθρώπου. Πέρα ἀπό τίς δικές της ἀξίες χρειάζονται καί οἱ ἀξίες τοῦ πολιτισμοῦ ὡς ἀντίδοτο.

3) Ἡ ἀπουσία πνευματικοῦ ὑπόβαθρου στήν «ἀσκητική» τῶν πολιτῶν καί ἡ ἀποκλειστική θεμελίωσή της σέ ἀρχές δικαίου ἐγκυμονοῦν τόν κίνδυνο ἐγωκεντρικοῦ περιορισμοῦ τῆς συνταγματικής κοινωνίας τῶν πολιτῶν ἐντός τῶν συνόρων. Μέ ἄλλα λόγια τό μοντέλο της δέν ἐξάγεται, διότι αὐτό θά σήμαινε δραστική περιστολή δικαιωμάτων «χρησικτησίας» τοῦ δυτικοῦ κόσμου πάνω στόν τρίτο κόσμο. Ἔτσι οἱ ἀνεπτυγμένες «ήρεμες» χῶρες συμπεριφέρονται διπρόσωπα: δέν ἐμποδίζονται νά ἐξάγουν τά ἐπικίνδυνα ἀπόβλητά τους σέ ἄλλες φτωχότερες ἤ νά χρησιμοποιοῦν γιά σεξουαλικό τουρισμό γυναῖκες καί παιδιά χωρῶν πού δέν διαθέτουν κοινωνία τῶν πολιτῶν γιά νά τά προστατέψουν!
Ἡ ἐκκοσμίκευση πού δέν ὁδηγεῖ ἀναγκαστικά στήν ἀποθρησκειοποίηση τῆς κοινωνίας χρειάζεται κάποια θετική ἀποδοχή ἀπό τήν Ἐκκλησία προκειμένου νά μπορέσει νά συμμετέχει δημιουργικά καί ἀποτελεσματικά στόν δημόσιο διάλογο στά πλαίσια τῆς κοινωνίας τῶν πολιτῶν γιά τή διαμόρφωση τοῦ κράτους δικαίου. Μέ ἄλλα λόγια, ἡ Ἐκκλησία δέν ἔχει πλέον τή δυνατότητα (οὔτε κἄν τό δικαίωμα) νά ἀπορρίπτει τήν ἐκκοσμικευμένη κοινωνία τῶν πολιτῶν στόν δημόσιο λόγο της. Ἀντίθετα, καλεῖται νά συζητᾶ ὡς ἕνας ἀπό τούς πολλούς, κάτι πού φυσικά τῆς προκαλεῖ μεγάλη δυσαρέσκεια.

Μέσα στό οὕτως διαμορφωμένο πλαίσιο ἀποδεικνύονται παντελῶς ἄχρηστα κάποια προνόμια πού ἔρχονται ἀπό τό παρελθόν. Ἡ ἐπιβίωση τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ λόγου μέσα σέ μία σημερινή δυτική κοινωνία στηρίζεται πλέον ἀποκλειστικά καί μόνο στίς ἀρχές τοῦ ὑγιοῦς ἀνταγωνισμοῦ. Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, ἀνεξάρτητα ἀπό τό γιά πόσο καιρό ἀκόμη θά τῆς παρέχεται μιά τυπική θεσμική ὑπεροχή, ἔχει ἤδη ἀρχίσει νά δρᾶ ὡς ἕνας ἀπό τούς πολλούς, ἕνα ἔργο πού τό ἀγνοοῦσε μέχρι τώρα καί γιά τό ὁποῖο τά στελέχη της δέν εἶναι ἐπαρκῶς ἐκπαιδευμένα.

*

Υπ’ αυτές τις προϋποθέσεις λοιπόν είναι απόλυτα εύλογο να συγκρούονται δύο τόσο αντιτιθέμενα ιστοριογραφικά μοντέλα. Το «παραδοσιακό» εκλαμβάνει την εκπαίδευση ως εργαστήριο που σκοπό έχει να γαλβανίζει το θυμικό ώστε να προστατεύσει τη χώρα από υπαρκτούς ή ανύπαρκτους εχθρούς. Το «εκσυγχρονιστικό», αντίθετα, θεωρεί την εκπαίδευση ως χώρο δημιουργίας απλώς πολιτών, απολύτως άχρωμων ως προς την εθνική ταυτότητα. Το πρώτο ορκίζεται στο απειλούμενο μεγαλείο του έθνους, το δεύτερο λογοδοτεί για τη νομιμοφροσύνη του στο υπερεγώ (δηλ. σύστημα κανονιστικών αξιών) της νεωτερικότητας, εσχάτως δε και της μετανεωτερικότητας. Το πρώτο απολαμβάνει τη ησυχία του επί μακρόν ελλιμενισμού, το δεύτερο βρίσκεται σε διαρκή κίνηση και αυτοδιαμόρφωση.

Η ασυμβατότητα των δύο μοντέλων εγείρει δυναμικά πόλωσης που ενεργεί τελικά ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Κάθε υπενθύμιση της παρουσίας του ενός σκληραίνει τη στάση του άλλου. Η μάχη είναι παθιασμένη και δεν θα κοπάσει παρά με την εξόντωση του αντίπαλου, κάτι που δεν θα έλθει ποτέ. Φρονώ πως ο εκκλησιαστικός λόγος οφείλει να επιδείξει σωφροσύνη και να σπάσει τον φαύλο κύκλο. Έχει χρέος να αντιμετωπίσει νηφάλια την πραγματικότητα του έθνους χαράσσοντας τη μέση οδό μεταξύ των δύο άκρων.

Καμία αλλαγή στην ιστοριογραφική του αντίληψη δεν μπορεί να λάβει χώρα χωρίς προηγουμένως να αποκολληθή από το γερμανικό-βαλκανικό μοντέλο εθνικής ταυτότητας, δηλαδή χωρίς να απαλλαγή από τα βαρίδια της εθνικιστικής ρητορείας του παρελθόντος. Ο εκκλησιαστικά εμπνεόμενος ιστορικός λόγος έχει υποχρέωση με τη στάση του να καταγγείλει τόσο τον σχετικισμό όσων ντρέπονται για την ελληνική τους ταυτότητα όσο και τη φοβική αμυντικότητα εκείνων που η συμπεριφορά τους συνιστά ζωντανή δυσφήμιση του ελληνισμού.

Επιπλέον καλείται να αντιληφθή την πασιφανή πραγματικότητα ότι, αν η άχρωμη και εκσυγχρονιστική ιστοριογραφία έχει σήμερα καταλάβει το έδαφος που κατέλαβε, οφείλεται κατά κύριο λόγο στα «κατορθώματα» του ελληνικού εθνικισμού του παρελθόντος. Ενός εθνικισμού ο οποίος φακελώνοντας και βασανίζοντας ανθρώπους, περιθωριοποιώντας πληθυσμούς, ρητορεύοντας ασύστολα, καπηλευόμενος τα όσια, οδηγώντας σε εθνικές καταστροφές και τραγωδίες, κατάφερε να εκθρέψει το «αυγό του φιδιού» με την αντίστροφη έννοια, δηλαδή του εθνικού και θρησκευτικού αποχρωματισμού. Τόσο δύσκολο είναι οι εκκλησιαστικοί να αντιληφθούμε ότι σήμερα πληρώνουμε τις αμαρτίες της Δεξιάς που κυβέρνησε ασύδοτα επί δεκαετίες τον τόπο και την οποία τότε δεν κρίναμε αλλά μάλλον αναπτύξαμε ομαλότατη συνεργασία; Επιτέλους, οφείλουμε οι χριστιανοί να συνειδητοποιήσουμε πως οι φυλακισμένοι και διωκόμενοι αριστεροί συχνά υπήρξαν πιο καλλιεργημένοι (ίσως και ηθικώτεροι) από τους άξεστους βασανιστές τους και πως η τότε Εκκλησία στάθηκε με το μέρος των δεύτερων. Τέτοιες ιστορικές αδικίες δεν μένουν ατιμώρητες και κινητοποιούν τους πνευματικούς νόμους.

Συγκεκριμένα και εντελώς ενδεικτικά ο εκκλησιαστικά εμπνεόμενος ιστορικός λόγος θα χρειαστή:

α) Να επικεντρώσει εξ ίσου στις αρετές και στα ελαττώματα του λαού μας, προκειμένου να εξαχθούν διδάγματα χρήσιμα για το παρόν και το μέλλον. Για να συμβή αυτό θα πρέπει να μην αποκρύπτονται ντροπιαστικές σελίδες της ιστορίας μας (π.χ. ακρωτηριασμός Βουλγάρων αιχμαλώτων στο Βυζάντιο, σφαγή Τριπολιτσάς, βιαιότητες εναντίον Τούρκων της Μικράς Ασίας κατά το 1921-22, συνεργασία με Γερμανούς κατά των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και λεηλασία περιουσιών τους, καταπίεση και σφαγές αμάχων Τουρκοκυπρίων κ.ά.), αλλά να λέγεται «η αλήθεια γυμνή», κατά την φράση του Μακρυγιάννη.

β) Συμπληρωματικά προς το πρώτο, να αποδεχθή το προφανές αξίωμα πως για τα περισσότερα γεγονότα δεν υπάρχει μόνο μία ιστορική αλήθεια. Διάφορες εκδοχές είναι δυνατό να αληθεύουν ταυτόχρονα. Μέ άλλα λόγια, δεν είναι όλες οι προτάσεις της μετανεωτερικότητας για πέταμα.

γ) Να σκύψει με μεγαλύτερο σεβασμό στους άλλους πολιτισμούς, ιδιαίτερα σε εκείνους με τους οποίους ο ελληνικός ανέπτυξε περισσότερες δοσοληψίες και να μην διστάσει να αναγνωρίσει και τα δάνεια εισόδου παράλληλα με εκείνα της εξαγωγής.

δ) Να επεκτείνει την αναθεωρητική της στάση σε όλες τις πτυχές της επιρροής της (κατήχηση, ραδιόφωνο, έντυπα), έτσι ώστε να παιδαγωγήσει υπεύθυνα τον λαό και να μην τον «ντοπάρει» μονόπλευρα.
Μια τέτοια αλλαγή δεν θα πρέπει να αποτελεί κίνηση τακτικης αλλά ουσιαστική αλλαγή. Χρειάζεται να εμπνέεται από τα (πνευματικά άλλωστε) ιδεώδη της μετάνοιας και της αλήθειας. Χωρίς μετάνοια και αλήθεια ο εκκλησιαστικά εμπνεόμενος ιστορικός λόγος σύντομα θα χάσει και την αγάπη, όση του έχει απομείνει.

(Μέρος του κειμένου αυτού έχει δημοσιευθή στο βιβλίο «Οι δικοί μου οι ξενοι», εκδ. Εν πλω, υπό τον τίτλο Ἡ φιλάνθρωπη ἀναμέτρηση τῆς Ὀρθοδοξίας μέ τήν κοινωνία των πολιτῶν: θεώρηση ἀπό τή σκοπιά τῆς ψυχικῆς ταυτότητος)

* O π. Βασίλειος Θερμός είναι ψυχίατρος παιδιών και εφήβων & διδάκτωρ Θεολογίας

πηγή : antifono.gr


Σχόλια (16)
  • Βαγγέλης Μεννής - σχόλιο

    Θα υπενθύμιζα στον κ. Θερμό μια φράση του Αλμπέρ Καμύ. "Η φλυαρία είναι ένα είδος ξεπεσμού". Κύριε ελέησον.

  • Σπύρος Κουτρούλης

    Το εν λόγω κείμενο δεν προσθέτει τίποτε καινούργιο ,αφού πρόκειται για απλή αναπαραγωγή της "εκσυγχρονιστικής" ; επιχειρηματολογίας τύπου Μουζέλη κ.λ.π.Άν ο συγγραφέας του άρθρου είχε μελετήσει την ιστορία της Αποικιοκρατίας , για παράδειγμα του Ν.Ψυρούκη, θα διαπίστωνε ότι αυτά για τα οποία κατηγορεί τους αταβιστικούς βαλκάνιους εθνικισμούς έχουν διαπραχθεί και διαπράττονται ακόμη από χώρες που διακηρύσσουν τον "κοσμοπολιτισμό" και τον "συνταγματικό πατριωτισμό" άν όχι σε χειρότερο τουλάχιστον στον ίδιο βαθμό.Είναι οι χώρες του Αμπού-Γκράιμπ ,του Γκουαντάναμο αυτές που καταστρέφουν το Ιράκ και το Αφγανιστάν.Αλλά και στο όχι πολύ μακρινό παρελθόν η Αγγλία δημιουργούσε στις αποικίες της τα πρώτα στρατόπεδα συγκέντρωσης και οι Γάλλοι απόγονοι του Διαφωτισμού διέπρατταν απίστευτες βαρβαρότητες στο Βιετνάμ και στην Αλγερία.Συνεπώς κανένα κράτος δεν έγινε ανθρωπιστικό επειδή διακήρυττε κάτι τέτοιο , ούτε κανένας στοχαστής έγινε ορθολογιστής επειδή αυτοκαθοριζόταν έτσι απέναντι στους αντιπάλους του.

  • Dimitris D

    Αυτό το αναφέρει στην εξαγωγή προβλημάτων:
    «Ἔτσι οἱ ἀνεπτυγμένες «ήρεμες» χῶρες συμπεριφέρονται διπρόσωπα: δέν ἐμποδίζονται νά ἐξάγουν τά ἐπικίνδυνα ἀπόβλητά τους σέ ἄλλες φτωχότερες ἤ νά χρησιμοποιοῦν γιά σεξουαλικό τουρισμό γυναῖκες καί παιδιά χωρῶν πού δέν διαθέτουν κοινωνία τῶν πολιτῶν γιά νά τά προστατέψουν!»

  • Ο Λούμπεν

    Εκτός από την εύστοχη κριτική του χρήστη Σπύρος Κουτρούλης θα ήθελα να επισημάνω το σημείο κατά το οποίο ο αθρθρογράφος αποδίδει τον εθνικισμό "δεύτερου" τύπου σε συναισθήματα. Συμφωνώ με αυτή την αντίληψη αλλά μου γεννάται η απορία για το κατά πόσο είναι δυνατόν, αισθήματα να ελέγχονται ή να αλλάξουν.Όταν προσπαθούμε να αλλάξουμε συναισθήματα, ή να τα διαβαθμίσουμε με κριτήρια της ηθικής, είναι σίγουρο ότι υπηρετούμε την αλήθεια;
    Όσο για την έλλειψη αυτοκριτικής, θα συνιστούσα μια τέτοια στις ίδιες τις τάξεις του κλήρου και της επίσημης Εκκλησίας.
    Ο συμβιβασμός της με τα εθνικιστικά προτάγματα δεν είναι ο μοναδικός. Προηγήθηκαν οι συμβιβασμοί με διάφορα καθεστώτα, όχι λιγότερο βίαια από τα εθνικιστικά, με πρώτο και καλύτερο την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο Ρωμαίος πολίτης, της εποχής της ρωμαϊκής res publica, δεν πρέπει να συγχέεται με τον ρωμαίο πολίτη ο οποίος δημιουργείται με το διάταγμα του Καρακάλα, οπότε και εξαφανίζεται ουσιαστικά κάθε ίχνος συλλογικότητας και συμμετοχικότητας στην λήψη πολιτικών αποφάσεων και περνάμε στην απολυταρχική εποχή ανατολικού τύπου με μισθοφόρους στρατιώτες και αυτοκράτος-θεούς. Δεν υπήρχε κοινωνία των πολιτών αλλά μια τάξη ανθρώπων, η οποά απολάμβανε κάποια προνόμια.

  • Dimitris D - Ο συναισθηματικός εθνικισμός προέρχεται από βιολογ

    Το ερώτημα είναι τι γίνεται όταν ο λαθρομετανάστης που έρχεται στην χώρα ΔΕΝ αἰσθάνεται ὑπόλογος ψυχικά ἀπέναντι στήν κοινωνία;
    Αντίθετα αισθάνεται ότι η κοινωνία, που μπαίνει, του χρωστά, όπως λέει το ισλάμ για τους άπιστους.

    Η πραγματικότητα είναι πως ο συναισθηματικός εθνικισμός δημιουργείται όταν οι διαφορές των ανθρώπων τους εμποδίζουν να ζήσουν. Δεν δημιουργείται από ιδέες ή αισθήματα αλλά από ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΓΚΗ!
    Αφού γίνει χωρισμός με τους διαφορετικούς-προβληματικ ούς ανθρώπους τότε ξεκινά ο κοσμοπολίτικος εθνικισμός και η νέα είσοδος αλλοδαπών στην κοινωνία. Οπότε ξαναανακαλύπτουμαι ότι δεν μπορούμε να συζήσουμε με ορισμένους ανθρώπους και αρχίζει νέος κύκλος.

    Η εκκλησία επέλεξε τον εθνικισμό απέναντι στον εξισλαμισμό-τουρκισμό, δηλαδή διάλεξε αυτό που της επέτρεπε να ΥΠΑΡΧΕΙ.
    Μετά η εκκλησία επέλεξε την δεξιά, γιατί η αριστερά αρνήθηκε την ύπαρξη της εκκλησίας και εξακολουθεί να την αρνείται.
    Η πολιτική της αριστεράς δεν επηρεάζεται από την ύπαρξη ή μη της εκκλησίας, ωστόσο αυτοί επέλεξαν να κάνουν τη ζωή τους δύσκολη.

  • π. Βασίλειος Θερμός

    Ευχαριστώ τους σχολιαστές για τις παρατηρήσεις τους. Αν διαβάσουν το κείμενο με κάπως μεγαλύτερη προσοχή θα διαπιστώσουν ότι όχι μόνο δεν αποτελεί επανάληψη της εκσυγχρονιστικής επιχειρηματολογίας, αλλά ότι προβαίνει και σε κριτική της. Τους παραπέμπω σε τρία συγκεκριμένα επικριτικά σημεία. Τα συναισθήματα φυσικά και υποκεινται σε αλλαγή αλλιώς τι θα κάνουμε π.χ. με το μίσος;

    Επίσης θεωρώ χωρίς νόημα την επίκληση των δυτικών αγριοτήτων σε βάρος του τρίτου κόσμου. Κανένα μοντέλο δόμησης εθνικής ταυτότητας δεν χορηγεί ανοσία απέναντι στο κακό. Όμως, αν προσέξουν καλύτερα, θα διαπιστώσουν πως οι αγριότητες που αναφέρουν δεν διαπράχθηκαν με βάση τον εθνικισμό αλλά διαφορετικούς άξονες, όπως τον αποικιοκρατικό ή τον φυλετικό. Φυσικά και αυτοί πάσχουν βαρέως αφού διαιρούν τα έθνη σε ανώτερα και κατώτερα, αλλά αυτό είναι κάτι διαφορετικό. Η αφοσίωση στο Σύνταγμα των ΗΠΑ δεν εμπόδισε την εξόντωση των γηγενών, όμως οι εθνικισμοί που είδαν στο άλλο έθνος τον διάβολο ήταν ο γερμανικός και οι βαλκανικοί. Παρέλειψα και τον ισραηλινό που τόσα κοινά έχει με τον ελληνικό!

    Το άρθρο μου δεν τοποθετείται υπέρ του ενός ή του άλλου μοντέλου εθνικής ταυτότητας. Κάθε ένα από αυτά έχει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά του. Απλά προσπάθησα να εξηγήσω γιατί υπάρχουν τόσο συγκρουσιακές ιστοριογραφίες. Ως χριστιανός όμως θεωρώ αδιανόητη και απαράδεκτη την ταύτιση του ιστορικά εμπνεόμενου εκκλησιαστικού λόγου με το δεύτερο μοντέλο. Πιστεύω ότι χρειαζόμαστε μια προσεκτική μελέτη των αρετών του πρώτου ώστε να συνδυαστή με εκείνες του δεύτερου, χωρίς και πάλι να ελπίζουμε σε μια τέλεια λύση, μια και η εθνική ταυτότητα αναπόφευκτα θα περιέχει και στοιχεία διαιρετικά όσο θα υπάρχει ο κόσμος.

  • Ο Λούμπεν

    Τα συναισθήματα μπορεί να αντικατασταθούνε από τα αντίθετά των ή από την αδιαφορία, δηλαδή την υπέρβασή των με μεταφορά του αντικειμένου. Δεν μπορούνε να αλλάξουνε, ιδιαίτερα με την σωφρονιστική παρέμβαση τρίτων.
    Η δε ενασχόληση της Εκκλησίας με τα κοινά, δηλαδή με την πολιτική, καί την πολιτική έβλαψε καί την Πίστη, γιατί η μεν λογική αντικαθίσταται από τον ηθικισμό, η δε Πίστη από την λογική, δηλαδή αιτιοκρατική, αμφισβήτηση!

  • Δημήτρης Ιωαννίδης

    Θα συμφωνούσα απόλυτα με το σχόλιο του κ.Μεννή και θα πρόσθετα ότι σε τέτοια χρήση της γλώσσας μας οφείλεται -εν μέρει- η απουσία επικοινωνίας μεταξύ μας.......

    Κρίμα κ.Θερμέ, το θέμα είναι ενδιαφέρον, η εισαγωγή σας μέχρι και την 3η παράγραφο, είναι σαφέστατη, μετά χάνεσθε.........!!!


  • Δημήτριος Γερούκαλης

    Αιδεσιμιολογιώτατε,
    λειτουργική αναγέννηση,σχολαστικός αποδομητικός λόγος,ψυχανάλυση στην Ορθοδοξία.
    Η μόνη σούπα από την οποίαν προέκυψαν δομές,ήταν η προβιωτική σούπα του Χαλντέϊν.
    Η Δύση περνά ακόμα την πρώϊμη ανθρωποκεντρική φάση, μετά την φεουδαρχία.
    Ο Ελληνικός Κόσμος βίωσε,από αρχαιοτάτων χρόνων,τον ανθρωποκεντρισμό Το Ελληνικό Έθνος προσεγγίσθηκε αδιάλειπτα ως φυσική συνέπεια της ανθρωποκεντρικής υποστασιοποιήσεως των ίδιων των κοινωνιών του.Αυτά γράφει ο Γιώργος Κοντογιώργης.
    Δημήτριος Γερούκαλης, ιατρός Ν/Ψ, Κως.

  • Παλλης Αναστασιος

    Μην πυροβολητε τον πιανιστα...

    Συνελληνες ,ελπιζω να μην επικριθω για αυτην την προσφωνηση,
    εμενα μου αρεσε το κειμενο του Πατηρ Θερμου , εχει κηρυγματικο χαρακτηρα ,μακαρι να μπορουσαν να εκφραστουν και αλλοι ιερεις του κληρου ετσι,το βρισκω ευστοχο και σαν εκφραση ιερεως και σαν ψυχιατρου-ψυχαναλυτη χωρις να αντιφασκει στις δυο ιδιοτητες του

    Ευχαριστω

  • Σπύρος Κουτρούλης

    Η συζήτηση έχει ενδιαφέρον και θα ήθελα να προσθέσω ορισμένες ακόμη σκέψεις.Κατ'αρχήν μια αξιολογική παρατήρηση:όσο απευκταίο είναι να συμμεριζόμαστε έναν επιθετικό εθνικισμό ,άλλο τόσο αρνητικό είναι να αποδεχόμαστε την Pax Romana και την Pax Americana.Οπωσδήποτε μια αρνητική κατάσταση δεν αντιμετωπίζεται με μια άλλη εξίσου αρνητική κατάσταση.Ενδιαφέρον είναι ότι αυτό που ονομάστηκε παγκοσμιοποίηση καταρρέει διότι αυτοί που τελικά επωφελήθηκαν ήταν άλλοι από αυτούς που την εμπνεύστηκαν ,ενώ ο κύριος αρχικά φορέας της οι ΗΠΑ περνούν μια τεράστια χρηματο-οικονομική κρίση .Μαζί όμως με την παγκοσμιοποίηση καταρρέουν και τα ιδεολογήματα που εξέθρεψε.
    Θεωρώ ότι όσο και άν δεν παραδέχεται ο π.Β.Θερμός τα βασικά διανοητικά του όπλα τα προμηθεύεται από τον "εκσυγχρονισμό ".Αυτά είναι: η θεωρία του έθνους ως νέωτερη κατασκευή , η θεωρία των "φαντασιακών κοινοτήτων" του Gellner και του Αnderson , η ιδιαίτερη σημασία που αποδίδει στην "κοινωνία των πολιτών", η αποδοχή του μεταμοντέρνου σχετικισμού όπου τα γεγονότα εκτοπίζονται από τις ερμηνείες τους ώστε , όπως γράφει"Διάφορες εκδοχές είναι δυνατό να αληθεύουν ταυτόχρονα".
    Ως πρός αυτά ήδη οι δημιουργοί τους και οι μαθητές τους τα αναθεωρούν , υπο την πίεση των πραγματικών δεδομένων.Οι απόψεις αληθεύαν μόνο σε συγκεκριμένα τοπικά και χρονικά πλαίσια.Για περισσότερα παραπέμπω στο άρθρο του Σ.Βρυώνη που δημοσιεύεται στο περιοδικό Νέος Λόγιος Ερμής καθώς και στο βιβλίο του Μ.Μελετόπουλου "Το ζήτημα του Πατριωτισμού".
    Η μεταμοντέρνα ιστοριογραφία βρίθει από λογικές ανακολουθίες και περιφρόνηση των ιστορικών γεγονότων.Κλασσικό παράδειγμα πλέον είναι η έκφραση για τον "συνωστισμό στο λιμάνι της Σμύρνης ".
    Θεωρώ ότι η αποικιοκρατία και ο ιμπεριαλισμός έχουν ως φορέις συγκεκριμένα έθνη- κράτη τα οποία δεν μπορούν να αθωώνονται ,ούτε ο αγγλικός για παράδειγμα εθνικισμός είναι πολύ καλύτερος από τους βαλκανικούς εθνικισμούς.Θα ήταν ίσως βαρετό να μνημονεύσουμε τα ατελείωτα σχετικά παραδείγματα.Επίσης ο εθνικισμός δεν θεμελιώνεται στο "θυμικό " , αλλά σε απτά γεωπολιτικά -οικονομικά συμφέροντα .Μπορεί να χρησιμοποιεί το θυμικό όπως συμβαίνει και σε άλλες κοινωνικές δραστηριότητες όπως είναι η διαφήμιση.Όπως όμως είναι ανέφικτο να εξοβελίσουμε το συναίσθημα από την κοινωνική δραστηριότητα , άλλο τόσο ουτοπικό είναι να τελεσφορήσει δίχως τον ορθολογισμό.Θα έλεγα μάλιστα ότι ένας ορθολογικός εθνικισμός - δηλαδή ένας εθνικισμός που επιλέγει τα πιο πρόσφορα μέσα για την επίτευξη των στόχων του - είναι πολλαπλάσια πιο επικίνδυνος από ένα συναισθηματικό εθνικισμό. Ενδιαφέρον επίσης είναι ότι ο συνταγματικός πατριωτισμός διατυπώθηκε από ένα Γερμανό στοχαστή τον Χάμπερμπας , αρκετά πρόσφατα για να μπορεί να επηρεάζει διαχρονικά την έννοια του έθνους στην Αγγλία ή στις ΗΠΑ.
    Θεωρώ ότι η μεταμοντέρνα ιστοριογραφία εξυπηρετεί συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους .Έτσι όταν προβάλλει ένα ιστορικό γεγονός , έξω απο το ιστορικό του πλαίσιο , έξω από τα γεγονότα που διαδραματίσθηκαν πριν και μετά , σχηματίζεται μια τελείως λανθασμένη εικόνα της πραγματικότητας.Έτσι όταν αναφέρεται σε όσα διέπραξε ο ελληνικός στρατός στην Μικρά Ασία συνήθως ρίχνει στο σκοτάδι το κύριο γεγονός δηλαδή την γενοκτονία και το ξερίζωμα του μικρασιάτικου ελληνισμού.
    Σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα , επειδή τέτοια δικαιώματα μπορεί να απονείμει μόνο ένα παγκόσμιο κράτος και αφού κάτι τέτοιο δεν υπάρχει θα είναι ακριβέστερο να μιλάμε για δικαιώματα που απονέμει το κράτος δικαίου.Αντίθετα η ενότητα του ανθρώπινου γένους μπορει να προκύψει μόνο από την θεολογική ερμηνεία του ανθρώπου ως εικόνας του Θεού.
    Επίσης αντί να εκστρατεύουμε εναντίον ενός εθνικισμού , που δεν υπάρχει και εναντίον ενός κράτους - του ελληνικού - που έχει παραχωρήσει ουσιώδη στοιχεία της κυριαρχίας του σε τρίτους ή δεν μπορεί να ασκήσει δικαιώματα που απορρέουν από αυτην ,αλλά από το οποίο όλοι θρεπτόμαστε , καλό θα είναι να δούμε τι συμβαίνει στην γειτονιά μας.Να κατανοήσουμε ότι η νεο-οθωμανική Τουρκία , με οικονομία και στρατό σε έξαρση , και με δημογραφική έκρηξη ,πολύ απλά δεν αμφισβητεί μέρος των εδαφών μας , αλλά θέλει να αποτελέσουμε μέρος μιας υπό σύσταση οθωμανικής αυτοκρατορίας.
    Ο π.Β.Θέρμος παρότι σωστά ομολογεί ότι το σύνταγμα των ΗΠΑ δεν τις εμπόδισε από τις γενοκτονίες των γηγενών , ισχυρίζεται ότι ο ελληνικός και ισραηλινός εθνικισμός έχουν πολλά κοινά στοιχεία. Πιστεύω ότι κάτι τέτοιο δεν έχει βάση για πολλούς λόγους θετικούς και αρνητικούς.Ο κυριότερος είναι ότι η Ελλάδα δεν κατέχει ξένα έδαφη , ούτε έχει απομονώσει ασφυκτικά από τον κόσμο αλλοεθνείς πληθυσμούς όπως συμβαίνει σήμερα στην Γάζα και στην Δυτική Όχθη.
    Τέλος η ιστορία μας είναι περισσότερη σύνθετη .Ο κλήρος είναι βέβαιο ότι δεν ταυτίστηκε με μια παράταξη.Είνιαι γνωστό ότι στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στρατεύθηκαν κληρικοί όπως ο Ιωακείμ Κοζάνης , ο Ηλείας Αντώνιος ,ο παπά- Κτενάς .Στό δεύτερο αντάρτικο επίσης κάποιοι κληρικοί βρέθηκαν με το ΔΣΕ , ενώ σε βιβλία ανταρτών όπως του Α.Καμαρινού υπάρχουν φωτογραφίες όπου οι αντάρτες συμμετέιχαν σε δοξολογίες.

  • π. Βασ. Θερμός - Σχόλιο στα Σχόλια

    Λυπάμαι αν θα στενοχωρήσω κάποιους αλλά αισθάνομαι πως τα περισσότερα σχόλια δεν ξεπέρασαν το επίπεδο του γρήγορου διαβάσματος και της συνθηματολογίας. Θα σταθώ μόνο στου κ. Κουτρούλη που είναι και τα πιο σοβαρά και εκτεταμένα, οπότε παρακινούν προς δημιουργικό διάλογο.

    Η προκατάληψη της στάσης του εμφαίνεται από το γεγονός ότι αποδοκιμάζει το να αντλούμε επιχειρήματα από το οπλοστάσιο του εκσυγχρονισμού, ότι διαγράφει Gellner και Anderson.(Ειδικά ο πρώτος πόσα θα είχε να διδάξει τους νεοέλληνες!). Εξ αρχής δηλαδή μας δείχνει τα αυτονόητα και αδιαπραγμάτευτά του. Εν τάχει: Μη συγχέουμε τις διαδικασίες δόμησης εθνικής ταυτότητας με τη συμπεριφορά του κράτους. Με τους ισραηλινούς μοιάζουμε όχι στον ιμπεριαλισμό αλλά α) στην αξεδιάλυτη σύζευξη εθνικής ταυτότητας και θρησκείας, β) στον διαρκή παρανοειδή φόβο και τη συνωμοσιολογία, γ) στη ναρκισσιστική απαίτηση να αποτελούμε το χαϊδεμένο παιδί της ιστορίας, δ) στην ανικανότητα να πενθήσουμε ομαλά και να κλείσουμε τις εκκρεμμότητες με τα εθνικά μας τραύματα. Η ύπαρξη μεμονωμένων εαμιτών κληρικών δεν ανατρέπει ούτε στο ελάχιστο την συνοδοιπορία της επίσημης Εκκλησίας με τη Δεξιά και την καρικατούρα ιστορίας την οποία αυτή χρησιμοποιούσε. Ο περιβόητος «συνωστισμός» στη Σμύρνη είναι περιττός ως παράδειγμα, αφού πρόκειται (εδώ συμφωνούμε) για καταγέλαστη προσπάθεια ουδετεροποίησης και «αποστείρωσης» της τραγικής πραγματικότητας. Αν έχουμε την πρόθεση όμως να καταγγείλουμε την «περιφρόνηση των ιστορικών γεγονότων» από κάποιους, είμαστε σίγουροι πως οι κλασικές επίσημες ιστοριογραφίες δεν θα βρεθούν στο εδώλιο; Υπάρχει κανείς που τολμά να αναλάβει το ρίσκο να ισχυρισθή ότι χωρούν πράγματι όλα τα ιστορικά γεγονότα σε ιστοριογραφίες οι οποίες συντάχθηκαν, όχι για να υπηρετήσουν την αναζήτηση της αλήθειας, αλλά τη στρατευμένη διαμόρφωση εθνικής συνείδησης μέσω της παιδείας (όπως οι ιστοριογραφίες με τις οποίες μεγαλώσαμε); Αλλα η φύση απεχθάνεται τα κενά. Αντί ο κ. Κ. να αναζητήσει τα (ένοχα) κενά της επίσημης βερμπαλιστικής ιστοριογραφίας, στα οποία εισέδυσε η (όντως επικίνδυνη) ιστοριογραφικη πανεπιστημιακή συνιστώσα του ΣΥΡΙΖΑ, συνεχίζει στο ίδιο παλιό μοτίβο. «Ει εαυτούς διεκρίνομεν, ουκ αν εκρινόμεθα». Αν ο εκκλησιαστικός λόγος είχε αναλάβει το θαρραλέο αυτό έργο, θα είχε αποδυναμώσει τους επαγγελματίες απάτριδες. Τώρα απλά αρκέσθηκε στην αμυντική στάση για να ανταπαντουν εκείνοι με περισσότερη πόλωση και να έχουμε τελικά μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία αμφοτέρων.

    Πρέπει να καταλάβουμε πως η μετανεωτερική ιστοριογραφία δεν εξαντλείται στα απωθημένα κάποιων που εμείς γνωρίσαμε στον τόπο μας αλλά αποτελεί ρεύμα παγκόσμιας εμβέλειας που κυριαρχεί στη διεθνη βιβλιογραφία. Χάρη στους μεταμοντέρνους αναπτύχθηκαν ιστοριογραφίες επι μέρους ομάδων, ανασύρθηκαν άγνωστες περιοχές του ιστορικού γίγνεσθαι, καλλιεργήθηκε η συλλογή ατομικών μαρτυριών, φωτισθηκε η διαπλοκή των ιστορικών γεγονότων με τον πόνο και τη μοναξιά του ανθρωπίνου προσώπου. Είναι άξια πολλής κριτικής αλλά όχι της προκατειλημμένης μεταχείρισης που της επιφυλάσσει ο εκκλησιαστικός χώρος και ο ευρύτερος ελληνικός πατριωτικός λόγος. Η μετανεωτερική ιστοριογραφία, όπως και κάθε νέο ρεύμα ιδεών, δεν αποτελεί ένα ιστορικό ατύχημα που πρέπει να ξεκουμπιστή το ταχύτερο. Ήλθε να καλύψει κάποιες ανάγκες και ως εκ τούτου θα μας αφήσει πολλά από τα στοιχεια της ακόμη και όταν θα έχει υποχωρησει ως κυρίαρχο ρεύμα. Δυστυχώς ο κ. Κ. και πολλοί άλλοι μαζί του προτιμούν να επικεντρώνουν στα αρνητικά της αντί να αναρωτηθούν συστημικά γιατί μας προέκυψε.

    Για να φέρω μόνο ένα παράδειγμα, η ιστορία του ανεξάρτητου κυπριακου κράτους δεν είναι μόνο η ιστορία που εμείς διδάσκουμε στα ελληνόπουλα και που αναπαράγουν διάφορα εκκλησιαστικά έντυπα σε έντονα δραματικούς τόνους, μια ιστορία δηλαδή αδικιών και επιβουλών της Κύπρου εκ μέρους της Τουρκίας. Είναι και η ιστορία ενός απίστευτου ελληνοκυπριακού παρακράτους που έδρασε επί σειρά ετών ενάντια στους τουρκοκυπρίους και σε αντιφρονούντες ελληνοκυπρίους (παραπέμπω σε σχετικά βιβλία-ντοκουμέντα των Μακάριου Δρουσιώτη, Γιάννη Παπαδάκη, Γιάννη Ιωάννου, του δικαιου και φιλειρηνικού Ιχσάν Αλή κ.ά.). Τα «κατορθωματα» του Σαμψών στην Ομορφίτα, οι μαζικοί τάφοι των Τούρκων κατοίκων της Τόχνης, της Αλόας, της Μαράθας, του Σανταλάρη, οι εκφοβισμοί και οι εκτελέσεις τουρκοκυπρίων και πολλά άλλα, αποτελούν σήμερα επίσημη ιστορία της Τουρκίας και των τουρκοκυπρίων, όχι όμως της Ελλάδας και των ελληνοκυπρίων. (Στοιχηματίζω πως οι περισσότεροι αναγνώστες ακουν για πρώτη φορά τα ονόματα αυτά, σύμπτωμα και αυτό του προβλήματος). Όσο απαράδεκτη λοιπόν η προσπάθεια δημιουργίας έθνους νεοκύπριων άλλο τόσο είναι και ο συστηματικός αδιέξοδος μονόλογος που βαθαίνει το χάσμα ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Αν ένα έθνος δεν διδαχθή τα λάθη του, όμως, είναι καταδικασμένο να τα επαναλάβει, έστω υπό άλλες ηπιότερες μορφές. Μήπως οι σχολιαστές κατανοούν τώρα τι σημαίνει ότι δεν αληθεύει μόνο μία εκδοχή της ιστορίας; Η μετανεωτερική ανάδειξη της υποκειμενικότητας κατέστησε εφικτή την ανάδυση πολλών παράλληλων ιστοριών: για τον τουρκοκύπριο με εκείνες τις εμπειρίες αυτά είναι η ιστορία του, όχι αυτά που εμείς νομίζουμε. Και δε νομίζω να ισχυριστή κάποιος ότι αυτός ο ανώνυμος τουρκοκύπριος ως άνθρωπος έχει λιγώτερη αξία ενώπιον του Θεού από τον καθένα μας. Με ποιο ηθικό ανάστημα ο Έλληνας θα πει «δεν με ενδιαφέρει η ιστορία του, εγώ θέλω να βλέπω την ιστορία του κόσμου από τούτη εδώ τη γωνιά»; Αυτός που θα θεωρήσει περισσότερο πολύτιμη τη δική του οδύνη από του «εχθρού» έχει αρχίσει να είναι λιγώτερο χριστιανός.

    Φυσικά κάποιοι θα αναρωτηθούν: «Μα, αν τα διδάσκουμε όλα αυτά, πώς θα διαμορφώσουμε εθνική συνείδηση;» Αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο: πώς θα διαμορφωθή η τόσο επιθυμητή εθνική συνείδηση μέσω της παιδείας βασιζόμενη όμως όχι σε αποκρυψη της αλήθειας αλλά στην πλήρη ενημέρωση των μαθητών. Να το δύσκολο άθλημα, να οι «εξετάσεις σε αδίδακτο κείμενο» που φέρνουν άγχος και αμηχανία. Αλλά επιτρέψτε μου να πιστεύω ότι έθνος που αδυνατεί να εμπεδώσει εθνική συνείδηση στη νεολαία του χωρίς τη βοήθεια του ψέματος και της απόκρυψης γεγονότων, πάσχει από κάποια σοβαρή αναπηρία. Πιθανόν βέβαια να αποδειχθή ότι τα εγκλήματα των άλλων σε σύγκριση με τα δικά μας είναι σε αναλογία 90-10. Ό,τι και να αποδειχθη, αφού συμβάλλει στην αλήθεια είναι απαραίτητο. Δεν αναρωτιόμαστε γιατί οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί βαριούνται θανάσιμα τις εθνικές εορτές; Η εύκολη απάντηση είναι «επειδή δεν οργανώνονται σωστά, με μεράκι και πατριωτισμό». Μήπως φταίει και το θεωρητικό εποικοδόμημα που υπάρχει πίσω τους και που τις καταεξευτέλισε επί 180 χρόνια ελεύθερου βίου;

    Ότι πάνω στη μετανεωτερική ιστοριογραφία βασίστηκε η πολιτική ορθότητα των δυτικών κοινωνιών είναι ένα άλλο υπαρκτό πρόβλημα και δεν αίρεται με τη μονομέρεια της «παραδοσιακής» ιστοριογραφίας. Δεν είναι επιτρεπτό και νοητό να κάνουμε διάλογο τι είδους ιστοριογραφία θέλουμε κραδαίνοντας διαρκώς το φόβητρο της Τουρκίας και της Αμερικανικής τάξης πραγμάτων. Αυτό παραμορφώνει την επιστημονική μέθοδο διότι εισάγει τον παράγοντα του φόβου (συναισθηματικός) και της προκατάληψης (γνωστικός) με συνακόλουθα διαστρεβλωμένα πορίσματα. Τα ιδεολογήματα που έχει αναπτύξει ο εκσυγχρονιστικός λόγος στην Ελλάδα δεν διορθώνονται με ένα άλλο λάθος, με την καλλιέργεια δηλαδή ενός λόγου που κάνει τελικά ιδεολογία παρά ιστορία (έχουμε τέτοια παραδείγματα και από επαγγελματίες ιστορικούς).

    Τέλος, να ξεκαθαρίσω ότι, πιστος στα παραπάνω, έχω χαρή ιδιαίτερα για τις ανασκευές των μονομερειών της σειράς του Σκαϊ που επιχειρήθηκαν στο διαδίκτυο. Να δηλώσω όμως ταυτόχρονα πως για μένα η ζητούμενη «μεσότης» βρίσκεται στην στάση που υπερασπίστηκε ο μακαριστός Παναγιώτης Νέλλας στο μνημειώδες κείμενό του «Η παιδεία και οι Έλληνες» (Σύναξη, τεύχη 21 και 22). Εκεί τολμηρά διακήρυξε πως η Ορθοδοξία πρέπει να κάνει σάρκα της και τον Δυτικό πολιτισμό, φυσικά με «διάκριση των πνευμάτων» και νηφάλια αγαπητική αποτίμηση των θετικών του σημείων. Είναι ένα δυτικό προϊόν η μεταμοντέρνα ιστοριογραφία και κάθε συλλήβδην απόρριψη της χωρίς να ακούσουμε τι έχει να μας πει αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, προδοσία του ορθόδοξου εκκλησιαστικού πνεύματος. Θα συνιστούσα τη μελέτη του κειμένου σε όσους εκ των σχολιαστών πάσχουν από αντιδυτικισμό- και δεν είναι λίγοι όπως διαπίστωσα…

    Α, θα συνιστούσα και το ποίημα του Κυριάκου Χαραλαμπίδη «Εν γαστρί» από τη συλλογή του «Θόλος».

  • Αριστοτέλης Διακομόπουλος

    Κανείς μα κανείς μας δεν είναι απαλλαγμένος από ιδεολογήματα. Σπανίως τα κατασκευάζουμε μόνοι μας, συχνότερα ή μάλλον σχεδόν πάντα, προσχωρούμε σε ήδη έτοιμα.
    Οι ιστορικές αφηγήσεις ακόμα και οι εξ' αποκαλύψεως αφηγήσεις (οι θρησκείες) και αυτές ιδεολογήματα είναι.
    Η πολλαπλότητα των ιδεολογημάτων αντιστοιχεί στην πολλαπλότητα των συλλογικοτήτων (εθνικών ,ταξικών).
    Τα ιδεολογήματα αυτά εκφράζουν την ανάγκη κάθε συλλογικότητας- (αλλά και κάθε ατομικότητας) -να νομιμοποιεί τις ενέργειες και τις επιδιώξεις της μέσα από την επίκληση δήθεν οικουμενικών αρχών.
    Οικουμενικές αρχές όμως υπάρχουν μόνο στα μυαλά αυτών που ονειρεύονται το τέλος της ιστορίας, την δευτέρα παρουσία, τον Μεσσία, την αταξική κοινωνία, τον δωδέκατο ιμάμη ή δεν ξέρω εγώ τι άλλο. Οικουμενικό και ανθρωπολογικά δεδομένο είναι μόνο το γεγονός του αγώνα για την επιβίωση και η σύγκρουση με όσους την αντιστρατεύονται (τους εχθρούς).
    Τούτων δοθέντων είναι προφανές:1) οτι η έννοια επιστημονική ιστορία αποτελεί contradictio in adjecto και 2) οτι καμμία ιστοριογραφία είτε αυτή είναι παραδοσιακή είτε μεταμοντέρνα δεν είναι απαλλαγμένη από την προκατάληψη (εθνική, ταξική, φυλετική κλπ).
    Το ενδιαφέρον ζήτημα κατά την άποψη μου είναι άν αυτός που επιλέγει να διαφοροποιείται από την αφήγηση που εξυπηρετεί τα συμφέροντα της οικείας συλλογικότητας, κατά την στιγμή που το κάνει:
    1) έχει την ψευδαίσθηση ότι υπηρετεί μια''ανώτερη οικουμενική''ηθική. 2)έχει την πεποίθηση ότι η διαφοροποίηση του είναι προς το συμφέρον της οικείας συλλογικότητας.
    Στην πρώτη περίπτωση, άν έχει δηλαδή την ψευδαίσθηση, είναι απλά ανόητος. Αν δεν την έχει και παρ' όλα αυτά διαφοροποιείται είναι προδότης.
    Στην δεύτερη περίπτωση αν αποδειχτεί ότι έχει δίκιο είναι ηγέτης που πάει κόντρα στο ρεύμα ενώ άν αποδεικτεί ότι έχει άδικο είναι απλά ανόητος.

  • Σπύρος Κουτρούλης

    Συνεχίζω τον διάλογο με τον π.Β.Θερμό και τον ευχαριστώ για το ενδιαφέρον που έδειξε για τις σκέψεις , που διατύπωσα.
    Δεν βρίσκω να έχει κάποιο νόημα να προσπαθούμε να βρούμε κοινά στοιχεία ή στοιχεία διαφοράς με άλλους λαούς όπως του Ισραήλ (αλλά γιατί ειδικά αυτό και όχι για παράδειγμα με ένα άλλο αρχαίο λαό σαν τον Κινέζικο).Άν στόχος είναι να διορθώσουμε το Ισραήλ , ο τρόπος αυτός δεν προσφέρεται .Άν στόχος είναι δια του παραδείγματος να κατανοήσουμε τον εαυτό μας , δεν είναι αναγκαίος.Παρόλα αυτά θα πρέπει να κάνουμε ορισμένες λεπτές αλλά ουσιαστικές διακρίσεις ανάμεσα στα κράτη και στις κοινωνίες. Έτσι όλα αυτά τα στοιχεία που θεωρεί ότι μας διακρίνουν , σίγουρα δεν αφορούν το σύγχρονο ελληνικό κράτος , ενώ η ελληνική κοινωνία μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να έχει κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά.Σίγουρα οι Εβραίοι της διασποράς θεωρούσαν την Τορά ως την πνευματική τους πατρίδα ώστε να υπάρχει μια έντονη σύνδεση της εθνικής τους ταυτότητας με την θρησκεία τους. Οι νεόελληνες απο την άλλη σύνδεσαν την ταυτότητά τους με την ορθοδοξία μέσα από μια σειρά ιστορικές περιπέτειες.Τις τελευταίες δεκαετίες η σχέση του με αυτή , όπως γενικά με τις αξίες είναι χαλαρή, καθότι ο καταναλωτισμός και η λατρεία του εμπορεύματος γίνεται η κυρίαρχη ιδεολογία του.Όμως αξίζεί να σημειώσουμε ότι το Ισραήλ τουλάχιστον στα πρώτα του βήματα ,σε αντίθεση με μάς , στηρίχτηκε στην κοινοτική- συνεταιριστική του παράδοση(κιμπούτς).Οι ηγεσίες του δεν καθοδηγούνταν από κανένα συναισθηματισμό ,αρνητικό ή θετικό , (αυτό το άφηνε στο λαό του ) ,αλλά από την ψυχρή και αποφασιστική ανάλυση της πραγματικότητας. Βεβαίως η μέθοδος αυτή σε συνδυασμό με την άφθονη βοήθεια από τις ΗΠΑ , μπορεί να ήταν περιστασιακά αποτελεσματική , αλλά το στέρησε από έναν έντιμο συμβιβασμό αναγκαίο μακροπρόθεσμα και για το Ισραήλ και για τους Άραβες.
    Αλλά για να επιστρέψουμε στα δικά μας .Θεωρώ λανθασμένη την άποψη του π.Β.Θερμού ότι η ελληνική ιστοριογραφία χρησιμοποιήθηκε "στρατευμένα" για την διαμόρφωση εθνικής συνείδησης.Για τον απλούστατο λόγο ότι η εθνική συνείδηση υπήρχε .Αυτό το μαρτυρούν τα εθνικά κινήματα της τουρκοκρατίας , οι λόγοι των επαναστατών και των διαννοούμενων όπως ο Κοραής , ο Ρήγας και οι άλλοι.Ο Παππαρηγόπουλος στράφηκε κατά της εκδοχής του Φαλλμαράγερ , που άλλωστε περισσότερο αποτύπωνε τα συμφέροντα της Γερμανίας κατά της Ρωσίας , παρά τα πορίσματα της ιστορικής έρευνας. Ενδιαφέρον είναι ότι ιστορικοί όπως ο Σβορώνος και ο Ψυρούκης , που κυνηγήθηκαν απο το μεταπολεμικό ελληνικό κράτος , κατέληξαν στα ίδια συμπεράσματα για την συνέχεια του ελληνισμού με αυτά του Παππαρηγόπουλου και του Ζαμπέλιου.
    Όσο αναφορά τους αναθεωρητές ιστορικούς ο καθηγητής Σ.Βρυώνης στο "Νέο Λόγιο Ερμή" γράφει ότι το έργο του Gellner αναθεωρήθηκε από τον μαθητή του A.D.Smith , και ο Andesron σε πρόλογο της νέας έκδοσης των "Φαντασιακών κοινοτήτων", παραδέχεται ότι το έργο του σε μεγάλο βαθμό έχει ξεπεραστεί.Ο Μ.Μελετόπουλος στο βιβλίο του "Το ζήτημα του πατριωτισμού " (εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗ ) επισημαίνει τα αδιέξοδα του Gellner , που ο ίδιος διατύπωσε , όπως ότι ενώ συνδέει τον εθνικισμό με τον βιομηχανισμό , η πρώτη εθνική επανάσταση έγινε σε μια αγροτική περιοχή όπως ήταν η τουρκοκρατούμενη Ελλάδα(σελ.24) .Ενώ ο Gellner γράφει "Σε γενικές γραμμές , όχι μόνο ο ελληνικός αλλά όλοι οι βαλκανικοί εθνικισμοί φαινεται να συνιστούν μείζον πρόβλημα γι' αυτήν την θεωρία , άν λάβουμε υπ' όψιν την καθυστέρηση των Βαλκανίων σύμφωνα με τα κριτήρια του βιομηχανισμού και της νεωτερικότητας"(σελ. 25).Συνεπώς όταν ο ίδιος ο Gellner θεωρεί ότι η θεωρία του δεν ερμηνεύει την ελληνική πραγματικότητα εμείς γιατί θα πρέπει να επιμένουμε για το αντίθετο;
    Θα συμφωνήσω με το π.Β.Θερμό για την ουτοπία των συνωμοσιολόγων.Όχι γιατί στην πολιτική είναι όλα διάφανα και καλοπροαίρετα , αλλά γιατί στην χώρα μας , και τα πιο ξετσίπωτα , μπορούν να γίνονται στο φώς , αφού δεν υπάρχει ο φόβος για κάποια επίπτωση.Έτσι πρόσφατα ο δημοσιογράφος Μ.Ιγνατίου αποκάλυψε το πακτωλό χρημάτων , που ξόδεψαν οι ξένες πρεσβείες για την υποστήριξη του σχεδίου Ανάν.
    Όσον αφορά ορισμένες σκοτεινές πλευρές της ιστορίας μας. Θεωρώ , ότι σε όσους μελετούν την ιστορία αυτά δεν είναι άγνωστα. Όμως τώρα λέγονται με τέτοιο τρόπο ώστε να συσκοτίσουν τα γεγονότα. Έτσι όταν προβάλλονται τα γεγονότα κατά την απελευθέρωση της Τρίπολης , παραλείπεται το κύριο γεγονός , που είναι η πολλαπλή καταπίεση ενός έθνους.Επίσης όταν προβάλλονται οι ακρότητες και οι βαρβαρότητες της ΕΟΚΑ Β , παραλείπεται το κύριο γεγονός που είναι η τουρκική εισβολή και η κατοχή της μισής Κύπρου.Ένας άνθρωπος που κυνηγήθηκε όσο κανένας άλλος από τους ΕΟΚΑΒΙΤΕΣ, ο αιώνιος έφηβος Β.Λυσσαρίδης , δεν έπαψε ποτέ να καταδικάζει τις προσπάθειες αναθεώρησης του κυπριακού αγώνα και να μας εμπνέει για αντικατοχικό αγώνα.
    Θεωρώ ότι στις περισσότερες αναθεωρητικές απόψεις δεν υφίσταται το ψυχρό επιστημονικό ενδιαφέρον , αλλά ο ιδεολογικός λόγος.Δεν είναι τυχαίο ότι εκπορεύονται κυρίως από κέντρα που χρηματοδοντούνται αφειδώς όχι μόνο από το ελληνικό κράτος , αλλά και από μη κυβερνητικές οργανώσεις του εξωτερικού , όπως και από το ΝΑΤΟ και από την κυβέρνηση των ΗΠΑ .Ο στόχος τους το ξαναγράψιμο της ιστορίας των λαών των βαλκανίων.Αυτό δεν είναι ανεξήγητο. Το ελληνικό κράτος , ένα κράτος περιορισμένης κυριαρχίας παρήγαγε μεταπολεμικά εθνικοφροσύνη για να πολεμήσει την αριστερά , ενώ τις τελευταίες δεκαετίες "κοσμοπολιτισμό" και εθνομηδενισμό κατά τις επιταγές της παγκοσμιοποίησης.
    Ο π.Β.Θερμός με την καταδίκη των μονομερειών της σειράς του ΣΚΑΙ διαφοροποιείται με σαφήνεια και εντιμότητα από όλες αυτές τις περιπτώσεις.
    Θα συμφωνήσω με τον π.Β.Θερμό ότι η ιστορία δεν μπορεί να γράφεται υπο τα καθεστώς συναισθημάτων , όπως ο φόβος.Όμως ο φόβος μπορεί να παράγει όχι μόνο εθνικούς μύθους , αλλά και ενδοτισμό στην πολιτική και στρογγυλεμένο λόγο στην ιστορία.Σε αυτήν την περίπτωση νομίζω ότι είμαστε τώρα.
    Όλα αυτά δεν αναιρούν ότι όλοι μας , εφόσον θεωρούμε τον εαυτό μας χριστιανό ,θα πρέπει να αγαπούμε τον εχθρό μας.Ο φανατισμός οι εθνικές ή οι ταξικές μονομέρειες και αποκλειστικότητες μόνο ως η επιβίωση του παράλογου μπορούν να θεωρηθούν.

  • Γ. Ταχόπουλος

    Για το θέμα του συνταγματικού πατριωτισμού.

    Δεν υπάρχει "καθαρή" εκδήλωση συνταγματικού πατριωτισμού και ούτε καθαρή εκδήλωση εθνοτικού πατριωτισμού στις δυτικές χώρες. Οι χώρες που είναι έθνη κράτη ασφαλώς βασίζονται στο έθνος ως νομιμοποιητικό παράγοντα του κράτους, ωστόσο έχουν αναπτύξει και την έννοια του πολίτη. Ταυτόχρονα, από την άλλη, οι χώρες που βασίζονται στην έννοια του πολίτη, όπως πρώτιστα οι ΗΠΑ και έπειτα η Γαλλία, έχουν ένα υπόβαθρο εθνοτικό, το οποίο είναι και καθοριστικό αλλά και η δικλείδα ασφαλείας για την συνοχή-διατήρηση του κράτους: το αγγλοσαξωνικό και το γαλλικό/φραγκικό εθνικό στοιχείο. Ο πορτορικανός Αμερικανός, ο ελληνο-αμερικανός, ο ισπανόφωνος Αμερικανός κ.ά. είναι ίσοι με τον Αγγλοσάξωνα Αμερικάνοι, ωστόσο τον τόνο δίνει το αγγλοσαξωνικό στοιχείο με τις αντίστοιχες βορειοευρωπαϊκές (αγγλο-γερμανικές) παραδόσεις και αντιλήψεις περί κράτους και κοινωνίας. Δεν είναι ένας "αχταρμάς", όπου η ελληνική ή η ισπανική κουλτούρα είναι ουσιαστικά ισότιμη με την αγγλοσαξωνική.

    Μερικοί φαντάζονται ότι με τον συνταγματικό πατριωτισμό θα εκλείψουν τα μίση και οι εθνικισμοί που ο εθνοτικός πατριωτισμός προκαλεί. Στην πραγματικότητα όμως, το ότι προέχει η έννοια του πολίτη δεν σημαίνει καθόλου ότι εκλείπει ή δεν είναι κυρίαρχος ο εθνικισμός. Οι ΗΠΑ βασίζουν την εθνική συνείδηση στην έννοια του πολίτη, αλλά οι Αμερικανοί πολίτες είναι από τους πλέον εθνικιστές. Συνεπώς ο Αφγανός, ο Ιταλός, ο Έλληνας Αμερικάνος γίνονται φανατικοί υποστηρικτές των συμφερόντων των ΗΠΑ. Αν, λοιπόν, η έννοια του συνταγματικού πατριωτισμού προωθείται με σκοπό την μείωση του εθνικισμού, τότε όσοι την προωθούν δεν (θέλουν να) βλέπουν ότι η μείωση/εξαφάνιση του εθνικισμού με τέτοιους μεθόδους δεν είναι καθόλου βέβαιη.


    Το κ. Θερμό ενοχλεί η σύνδεση θρησκείας και έθνους. Αντί να βλέπει δυο τύπους έθνους με τα θετικά και τα αρνητικά τους, βλέπει μόνο αρνητικά στον "βαλκανο-γερμανικό 4; και μόνο θετικά στον "αγγλο-γαλλικό". Προκειμένου να μην αποδώσει στον β' τύπο έθνους τα εγκλήματα της αποικιοκρατίας αντιλαμβάνεται τον ρατσισμό ως κάτι ξέχωρο και ουρανοκατέβατο από την εμφάνιση και επικράτηση του αγγλογαλλικού τύπου έθνους/εθνικής συνείδησης. Δεν φαίνεται να κάνει το ίδιο με τα παραπτώματα του "βαλκανο-γερμανικού&# 34; εθνικισμού αλλά τα αποδίδει στην ίδια τη φύση του.


    Ο κ. Θερμός βρίσκει λανθασμένη α) την αξεδιάλυτη σύζευξη εθνικής ταυτότητας και θρησκείας, β) τον διαρκή παρανοειδή φόβο και τη συνωμοσιολογία, γ) τη ναρκισσιστική απαίτηση να αποτελούμε το χαϊδεμένο παιδί της ιστορίας, δ) την ανικανότητα να πενθήσουμε ομαλά και να κλείσουμε τις εκκρεμμότητες με τα εθνικά μας τραύματα και μάλιστα αναγνωρίζει στα στοιχεία αυτά στην ελληνική και εβραϊκή ταυτότητα.

    Φαίνεται ότι εκλαμβάνει την έλλειψη υστερικών αντιδράσεων, την απάθεια και την εκλεπτυσμένη ανωτερότητα λαών, όπως οι Γάλλοι και οι Άγγλοι, που δεν έχουν υποφέρει ούτε ένα χρόνο στην ιστορία τους σε βαθμό όμοιο με αυτόν των Ελλήνων και Εβραίων εξαιτίας αλλοεθνών/αλλόθρησκων, ως μεγάλο κατόρθωμα το οποίο συγκρίνει με την ημέτερη "ανικανότητα να πενθήσουμε ομαλά", λες και πένθησαν (ομαλά) οι Αγγλοσάξωνες ποτέ. Λες και τα 400 ή 800 χρόνια τουρκοκρατίας είναι κάτι του οποίου τα αποτελέσματα στον χαρακτήρα εξαλείφονται με 190 χρόνια (ψευδο)ανεξαρτησίας.

    Φαίνεται ότι εκλαμβάνει ως ανύπαρκτο τον ναρκισισμό της Pax Americana, της λευκής φυλής εν γένει ή ότι τον θεωρεί ασήμαντο σε σχέση με τον ελληνικό και εβραϊκό ναρκισισμό.

    Φαίνεται ότι θεωρεί συνωμοσιολογικούς μύθους τις αδιάκοπες προσπάθειες, έμμεσες και μη, πλάγιες και μη, φανερές και μη, προσπάθειες ακύρωσης της ελληνικής ανεξαρτησίας και ισχύος έχοντας ως βολικό, πράγματι παράδειγμα, την ύπαρξη μιας μερίδας Ελλήνων που νομίζουν ότι η αντικειμενική επιβουλή οφείλεται σε εγγενή αρρωστημένο ανθελληνισμό και όχι σε πραγματικά συμφέροντα, ενάντια στα ελληνικά.

    Τέλος, γιατί θα μπορούσε κανείς να πει πολλά, πώς γίνεται από τη μια να διακηρύσσεται ο μεταμοντερνισμός και η άποψη, ένα γεγονός να επιδέχεται πολλές ερμηνείες, ενώ τα γεγονότα της ελληνικής ιστορίας που αναφέρει (Τριπολιτσά κλπ) να επιδέχονται μόνο μία ερμηνεία;

  • π। Βασίλειος Θερμός 15-3.2011

    Ευχαριστώ τους δύο σχολιαστές για τις εποικοδομητικές παρατηρήσεις τους. Είναι σπουδαίο να έχουμε διαλόγους ευπρεπείς, τόσο σπάνιους σήμερα.
    Ίσως θα υπήρχαν λιγώτερες διαφωνίες με το κείμενό μου αν του είχα δώσει μεγαλύτερη έκταση. Ίσως θα φαινόταν καλύτερα ότι σε πολλά δεν διαφοροποιούμαστε. Για παράδειγμα, ποτέ δεν είπα πως οι δυτικοί λαοί στερούνται εθνικισμού ή βίας ή ιδιοτέλειας κ.ο.κ. Όσο υπάρχουν άνθρωπος και ιστορία θα βλέπουμε τον πειρασμό της εξουσίας και της αδελφοκτονίας να επανέρχεται με διάφορες αφορμές. Άσκησα, θυμίζω, ευθέως κριτική κατά των δυτικών κοινωνιών γράφοντας ότι, παραμελώντας το αξιακό και θρησκευτικό στοιχείο (δηλαδή κυρίαρχα χαρακτηριστικά του δικού μας πολιτισμικού γίγνεσθαι!) δεν είναι σε θέση να αποτρέψουν τον εκφυλισμό του ανθρώπου. Ούτε βρίσκω μόνο δεινά στον δικό μας πατριωτισμό ο οποίος εγραψε λαμπρές σελίδες μεγαλείου και αυταπάρνησης. Θεωρώ όμως πως το να καταστήσουμε το νόμο (και όχι το φαντασιακά αόριστο και ευάλωτο "έθνος" όπου ο καθένας συμπληρώνει με ό,τι νομίζει) παράγοντα προς τον οποίο θα απευθύνονται περισσότερο από όσο σήμερα η λογοδοσία μας και η νομιμοφροσύνη μας, μιμούμενοι σε αυτό τους δυτικούς, θα μάς προφυλάξει από το να γευόμαστε τις συνέπειες του θυμικού μας. Και η τρέχουσα οικονομική κρίση είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα της συναισθηματικής ανωριμότητας του λαού μας η οποία συνδέεται άρρηκτα με τον τρόπο με τον οποίο δομούμε εθνική ταυτότητα. Οι βερμπαλισμοί και οι συλλογικές μας φαντασιώσεις δεν μάς εμπόδισαν να καταστρέψουμε την ίδια τη χώρα μας και το ίδιο το μέλλον των παιδιών μας. Αλλά η ψυχοπαθολογία του νεώτερου ελληνισμού περιμένει ακόμη τους αναλυτές της.
    Ο Παπαδιαμάντης έγραφε την Πρωτοχρονιά του 1896: "Αμυνα περί πάτρης δεν είναι αι σπασμωδικαί, κακομελέτητοι και κακοσύντακτοι επιστρατείαι, ουδέ τα σκωριασμένης επιδεικτικότητος θωρηκτά. Αμυνα περί πάτρης θα ήτο η ευσυνείδητος λειτουργία των θεσμών, η εθνική αγωγή, η χρηστή διοίκησις, η καταπολέμησις του ξένου υλισμού και του πιθηκισμού, του διαφθείραντος το φρόνημα και εκφυλίσαντος σήμερον το έθνος, και η πρόληψις της χρεοκοπίας". Είναι φανερό ότι με σημερινά λόγια εκφράζει το αίτημα για μια ώσμωση των δυτικών αξιών με την εγχώρια κοινωνία, που φυσικά εμείς υποστηρίζουμε ότι χρειάζεται να λάβει χώρα και αντίστροφα, αφού είναι άξιος πολλού θρήνου ο θρησκευτικός και αξιακός αποχρωματισμός της Δυτικής Ευρώπης.
    Μέχρι τότε ας είμαστε καχύποπτοι οσάκις βλέπουμε να δικαιώνεται η ρήση του κυρ-Αλέξανδρου ότι "μεταξὺ ὅλων τῶν ἐπαγγελμάτων, εἰς ὅλον τὸ Γένος, περνὰ ἐξόχως τὸ ἐπάγγελμα τῆς θρησκείας, καθὼς καὶ τὸ τοῦ πατριωτισμοῦ".

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου