Δευτέρα, 22 Φεβρουαρίου 2010

Μια αναρχική προσέγγιση στο ΝΙΤΣΕ




Διαβάσαμε με πολύ ενδιαφέρον το δοκίμιο του Χρίστου Ηλιόπουλου «Οι αναρχικές πτυχές στο έργο του Φρειδερίκου Νίτσε» (Εκδόσεις Ελευθεριακή Κουλτούρα , Αθήνα ,2009, σελ.52) για πολλούς και διαφορετικούς λόγους.
Πρώτα – πρώτα γιατί είναι ευχάριστο γεγονός ότι ο στοχασμός του Νίτσε απασχολεί ένα χώρο , που διανοητικά τουλάχιστον στέκεται κατά της εξουσίας. Έτσι επεκτείνονται και πολλαπλασιάζονται οι ερμηνείες ,που υποστηρίζουν ότι θα πρέπει να παύσει πλέον οριστικά μια κορυφαία διαστρέβλωση για την οποία ευθύνη δεν φέρουν μόνο οι θεωρητικοί του ναζισμού , όπως ο Ρόζεμπεργκ και ο Μπόιμλερ αλλά και μαρξιστές όπως ο Λούκατς, να θεωρείται δηλαδή , ο Νίτσε , ως προάγγελος ή ακόμη χειρότερα θεωρητικός του ναζισμού .
Όπως λέει και ο τίτλος , ο συγγραφέας αναφέρεται στις «αναρχικές πτυχές του έργου του Νίτσε» και όχι στον αναρχικό Νίτσε .Είναι μια ορθή διάκριση , διότι στην αντι-συστημική , αντιφατική και σκεπτικιστική σκέψη του Νίτσε δεν μπορεί να θεμελιωθεί καμία ιδεολογία , ούτε βέβαια και ο αναρχισμός.
Ο Νίτσε στο έργο του «Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα» αναφέρεται στο κράτος ως το πιο παγερό από τα παγερά τέρατα. Στο «Λυκόφως των ειδώλων» αναφερόμενος στους Γερμανούς επισημαίνει ότι η «στοιχίζει πολύ ακριβά η άνοδος στην εξουσία : η εξουσία σε κάνει ηλίθιο».Σε άλλα κείμενα με σαφήνεια καταδικάζει τον εθνικισμό , τον αντισημιτισμό , την κοινωνία του χρήματος , την απρόσωπη μηχανική εργασία ,που υποδουλώνει τον εργάτη.
Όλα αυτά όμως δεν είναι αρκετά για να τον θεωρήσουμε αναρχικό. Στον «Αντίχριστο» , με σαφήνεια γράφει : «Μπορούμε να εξισώσουμε πλήρως τον χριστιανό με τον αναρχικό :ο στόχος τους , το ένστικτό τους , κατευθύνεται μόνο προς την καταστροφή »(Φ.Νίτσε:Ο Αντίχριστος ,Εκδοτική Θεσσαλονίκης ,Μετ.Ζ.Σαρίκας , σελ. 79).Στο ίδιο έργο δεν μας αφήνει πολλά περιθώρια αμφιβολίας για τον σκεπτικισμό του: «Ένα πνεύμα που ζητάει μεγάλα πράγματα , που ζητάει επίσης τα μέσα για να φτάσει σ’αυτά , είναι κατ’ανάγκη ένας σκεπτικιστής .Η ελευθερία απ’ όλα τα είδη πεποιθήσεων , η ικανότητα –να – βλέπεις ελεύθερα , αποτελεί μέρος της δύναμης »(σελ. 71).Ο αναρχικός όπως και ο χριστιανός τελικά κατά τον Νίτσε κατευθύνονται από ένα ισχυρό αρνητικό αίσθημα , την μνησικακία.
Όλα αυτά παρότι δεν αναφέρονται αναλυτικά , ο Ηλιόπουλος φαίνεται να μην τα αγνοεί. Λόγω της περιορισμένης έκτασης της μελέτης μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί είναι τόσο συνοπτικές ορισμένες αναφορές , όπως αυτή στον Στίρνερ (στις σελίδες 34 μέχρι 39) . Παραλείπονται όμως άλλες καίριες αναφορές σε πιο άμεσες και σοβαρές επιρροές του Νίτσε σε αναρχικούς κοινοτιστές όπως ο Γκούσταβ Λαντάουερ και ο Κούρτ Αίσνερ, που διαδραμάτισαν ένα ιδιαίτερα δραστήριο και εξέχοντα ρόλο στην «αναρχική δημοκρατία» του Μονάχου το 1919.
Αντίθετα παρούσες είναι αναφορές στην Έμμα Γκόλντμαν ,με ένα συγκινητικό απόσπασμα έργου της , που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό και σε άλλους σύγχρονους στοχαστές , περισσότερο γνωστούς όπως ο Φουκώ ,ο Αντόρνο , ή ο Ντελέζ ή ο Μπέντζαμιν..
Η σημαντικότερη αδυναμία του έργου είναι , ότι παρότι δεν στερείται καλών προθέσεων, η προσέγγιση στο έργο του Νίτσε είναι τελικά ανεπαρκής .Έτσι δεν υπάρχουν αναφορές , που θα μπορούσαν να θεμελιώσουν καλύτερα τις στοχεύσεις του συγγραφέα ,όπως την κριτική στην μηχανή που αναπτύσσει ο Νίτσε στο «Ανθρώπινο , πολύ ανθρώπινο ».Επίσης παραλείπεται η κριτική του Νίτσε στην μισθωτή εργασία , στο κεφάλαιο , στο κράτος ,στο κόμμα (προφητικά μάλιστα γράφει ότι πρόκειται να υποδουλώσει τους εργάτες ) , που διατυπώνει , με ευφράδεια στο έργο του «Χαραυγή», έργα τα οποία έχει μεταφράσει εδώ και καιρό στην γλώσσα μας ο Ζήσης Σαρίκας. Τέλος ο συγγραφέας , επηρεασμένος από τον Φουκώ ,φαίνεται να συμμερίζεται μια «ανθρωπολογική απαισιοδοξία » , όπου ο άνθρωπος επιθυμεί κατά κανόνα την ισχύ , την κυριαρχία . Η τάση αυτή «άλλοτε ιάσιμη και άλλοτε όχι » , ήταν ιδιαίτερα γνωστή σε στοχαστές όπως ο Θουκιδίδης , ο Χόμπς, ο Π. Κονδύλης αλλά βέβαια αντιφάσκει με τις αισιόδοξες ανθρωπολογικά φιλοσοφικές προυποθέσεις του αναρχισμού.

3 σχόλια:

  1. Το συγκεκριμένο βιβλίο του Χρίστου Ηλιόπουλου νομίζω πως αποτελεί τμήμα ή νομίζω κιόλας κάποια απλούστευση ( ή κάποια παλαιότερη λιγότερο σύνθετη εργασία? )από το διδακτορικό του "Nietzsche and Anarchism an elective AffiNity And A Nietzscheaν reading of the december ’08 revolt iν Athens ~ Christos Iliopoulos Loughborough 2013~". Στη διατριβή αυτή -δεν την έχω διαβάσει- ,αλλά από τα περιεχόμενα της και από ομιλία του ίδιου σχετικά με τον Νίτσε αναφέρεται στον Λαντάουερ αρκετά [σελίδες (80-86)]. Τώρα επειδή το συγκεκριμένο διδακτορικό εστιάζει και σε μία πρόσεγγιση της εξέγερσης του Δεκέμβρη του 2008 και ο συγγραφέας αναφέρεται σε όλα τα πολιτικά κόμματα, που παρήγαγαν λόγο και τέθηκαν επί του ζητήματος, πιστεύω ότι είναι αδύνατον, το θεωρώ δηλαδή σίγουρο ότι περιέχεται σε τεράστια έκταση τόσο ο αντικρατικός όσο και ο αντικομματικός λόγος του φιλοσόφου. Για την αντικαπιταλιστική και εν γένει οπτική του απέναντι στην εργασία δεν μπορώ να είμαι σίγγουρος, , αφού φαντάζομαι το βάρος θα δίνεται σε ηθικοπολιτικό επίπεδο, μιας και στο επίκεντρο βρίσκεται ο Νίτσε ως οδηγός ανάλυσης, αλλά θα υπάρχουν, πιστεύω, σίγουρα αναφορές τέτοιου περιεχομένου και ύφους. Αν και ο αντικρατικός λόγος του Νίτσε τονίζεται στο σημείο που αναφέρονται το απολλώνιο και το διονυσιακό και η πολιτική εξουσία παρουσιάζεται ως δογματική απολλώνια κατασκευή, και βέβαια στο σημείο που αναφέρεται το πρόταγμα του υπεράνθρωπου ως αυτού που είναι το πρόσωπο που δεν έχει ανάγκη ούτε θεό ούτε αφέντη ίσως λόγω περιορισμένης και σύντομης έκτασης δεν γίνεται κάποια πιο ξεκάθαρη αναφορά στο κράτος με το περίφρημο χωρίο στο Ζαρατούστρα που αναφέρατε και την περίφημη φrάση "Εκεί που τελειώνει το κράτος, αρχίζει ο άνθρωπος". Τώρα σχετικά με το τελευταίο μέρος της κριτικής σας σχετικά με την εξουσία και τον Φουκώ, υποστηρίζεται το εξής: ότι γενικότερα η εξουσία δεν αποτελεί αποτελεί ένα μονομερές πράγμα που βρίσκεται στο Κράτος και στο Κεφάλαιο, αλλά τονίζεται από το Φουκώ ότι ανάμεσα στις ανθρώπινες σχέσεις υπάρχουν σχέσεις εξουσίας κάτι που αναπόφευκτα θα υπάρχει. Άρα, η εξουσία ως φαινόμενο δεν έχει μία κάθετη δομή αλλά και μία οριζόντια. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι στην εξουσία καθ'αυτή γιατί όπως αναλύεται και από το Χρίστο Ηλιόπουλο πολύ εύστοχα, η θέληση για δύναμη αυτό ακριβώς είναι, δηλαδή μπορεί να συνάδει με την εκπλήρωση της δικής μας θέλησης και άρα την εξουσία μας πάνω στον άλλο, η οποία όμως δεν είναι υποδουλωτική και κυριαρχική αλλά τονίζει τη μεταξύ μας διαφορά και προσωπική μοναδικότητα, ενώ αυξάνει και τη θέληση του άλλου για δύναμη, πράγμα που συνεπάγεται την επιδίωξη με πάθος ενός στόχου και άρα την κατάφαση του στη ζωή. Το πρόβλημα υπάρχει, όταν η εξουσία συσσωματώνεται και γίνεται κυριαρχία σε αυτήν την περίπτωση, μιλάμε για δυναστεία και επιβολή πάνω στη μοναδικότητα του άλλου. Αυτή η ανάλυση φυσικά παρουσιάζει απόκλιση με την ουσιοκρατία του κλασσικού αναρχισμού (ο άνθρωπος φύσει καλός), αλλά αναφέρεται και από το συγγραφέα ότι και αναρχικοί όπως ο Κροπότκιν παρ'όλο την πίστη τους στην αγαθή φύση του ανθρώπου τόνιζαν τον πειρασμό της εξουσίας. Γι αυτό το λόγο και υπάρχει και ένα σύγχρονο ρεύμα του αναρχισμού ο μετα-αναρχισμός, ο οποίος χρησιμοποιεί τη μεταδομιστική σκέψη και κατ'επέκταση τόσο τη νιτσεϊκή όσο και τη στιρνερική σκέψη, για να εμπλουτίσει την αναρχική θεωρία, θεωρώντας αρκετά απλουστετικό ότι ο άνθρωπος είναι φύσει καλός και τονίζοντας τη φύση του υποκειμένου, το οποίο αποτελεί ένα γίγνεσθαι και ένα δυναμικό συνεχές που το ίδιο υφίσταται επιδράσεις αλλά καθορίζει και την πορεία του.http://www.academia.edu/1339021/%CE%9F%CE%B9_%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82_%CE%A0%CF%84%CF%85%CF%87%CE%AD%CF%82_%CF%83%CF%84%CE%BF_%CE%88%CF%81%CE%B3%CE%BF_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%A6%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CF%81%CE%AF%CE%BA%CE%BF%CF%85_%CE%9D%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B5_Anarchist_Aspects_in_the_Work_of_Friedrich_Nietzsche_

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. http://www.academia.edu/8742918/PhD_Thesis_-_Nietzsche_and_Anarchism_an_Elective_Affinity_and_a_Nietzschean_reading_of_the_December_08_revolt_in_Athens αυτή είναι η διατριβή πριν μπερδεύτηκα..

      Διαγραφή
  2. Ευχαριστώ για τα εκτενή και ενδιαφέροντα σχόλια.

    ΑπάντησηΔιαγραφή